ТАРТУ I
Қарақалпақша
ет.
1. Бир затты орнынан қозғалту үшин ҳәрекет жасаў, орнынан сыртына жулып алу, жулып тастаў.
Гүржи менен көпеги, тартыпты сениң лашынды («Мәспатша»).
Ойыншы қыз Оксананы қолынан тартып, ойынға миниз етти (М.Нызанов).
Кейин ала жасарлардың өзи де бул бейтаныс қызды өзлерине тартып, сүўретке түсе бастады (М.Нызанов).
Қарасам, түйениң бир аяғы оқпанға кирип кетип, тартып ала алмай буйырқанып атыр екен (М.Нызанов).
Оны сенен бөлип алып сүйген емеспен, Жулдызларға ракеталар керўенин тартып (И.Юсупов).
2. Белгили бир сазды шертип, сазендилик аспабында ойнаў.
Қарнай қоймай тартып, Сырнай қоймай шертти (Бердақ).
Ол айтты бир нама тартып бер енди, Қале Мақсутқулы, Қале Бердақты (И.Юсупов).
3. Байлаў, тағу, шандыру.
— Сизлерде де гежи орамал тарта ма? — дедим Оксанаға таңданып (М.Нызанов).
Киреберисте оң қол тәрипимизде узын етип тартылған сымға әр қилы халатлар, әйел және ер адамлардың емханада киетин көйлек және балақ киимдери илдирилип турар еди (М.Нызанов).
Я, осы жиптен бир ағашқа тартып байлап қойып, биреўимиз оған көз-қулақ болып турсақ екен (А.Бекимбетов).
4. Бир нәрседен қутылуға көмектесу, жәрдемдесу.
Шығарып тереңнен тартып қолымнан, жар-дослар бир миндирди (А.Дабылов).
5. Дән туқымдарын диирманнан, қараздан өткизу ямаса жегизу.
Бир көпшик арпаны демде-ақ тартып келди (К.Султанов).
6. аўыс. Тўыс, ағайындас адамлардың түр-түси, минез-қулқы т.б.
қасиетлери жағынан бир-бирине уқсас, үйлесе келўи.
Кемпир «Қосыбайдың баласы болған соң әкесине тартар» деп қатты қайрым сөздиң басына бармай отыр еди (К.Султанов).
Ер дайысқа тарады (қ.х.н.).
Сениң туқымыңа тартқан (К.Султанов).
Бет-әлпети маған онша уқсамайды, лекин, апама тартқан тәриптери көп (М.Нызанов).
7. аўыс. Қызықтыру, ынтықтыру, көңилин аўдару.
Бәхарги ўақыт жер бети атластай дөңип адамның көзин, ойын өзине ерксиз тартады (М.Дәрибаев).
0 Тартып алу — басып алу, ықтиярына қоймай зорлап алу.
Қолы-жолына қарамай тартып алды (қ.х.е.).
Телефонымды тартып алды (Ө.Айжанов).
Баўырына тарту — ғамқорлық ету, жәрдемдесу.
Ол мейманды бир қолымен баўырына тартып жүзине ләбин тигизди (М.Нызанов).
Дүз тарту — баруға тиисли болған жерге бару, сол жерде ас ишу.
Дүз-несип тартып келген екенмин, енди сол бабамыздың аяғы тиген жерлерди көрмекшимин (М.Нызанов).
Мурт тарту — жымию, күлимсиреў.
Әйсәнем муртын тартып күлди (Ж.Аймурзаев).
Атызларда муртын тартып, Ашылады ақ алтын (Т.Сейитжанов).
Азап тарту — қиналу, жапа шегу.
Жаўапқа тарту — жазалаў, айыптаў.
Оны истеген қылмысы бойынша жуўапқа тартты.
Жазасын тарту — жабыр көру, жуўапқа тартылу.
Жазасын тартсын заңғар! — деди Қулбай күйгенинен (Ж.Аймурзаев).
Темеки тарту — шылым, папирос шегу.
Қабағы тарту — маңдай терисиниң жиырылўы.
Сазайын тарту — жазасын алу.
Табақ тарту — қонаққа ас беру.
Жол тарту — сапарға шығу, узақ жолға шығу, жүрип кету.
Көтерилип сөзлер кеше ушқанда, Жол тартып қуяшлы Өзбекстанға (А.Дабылов).
Тилин тарту — сөйлемеў.