ҚАРА II
Қарақалпақша
кел. Түр-түс, аққа қарама-қарсы түс.
Қазаннан қара нәрсе жоқ, Ассаң қарын тойдырар (ққ.х.н.м.).
Дурыс айырыў ушын ақты — қараны, Илгир зейин сыншы керек, сын керек (И.Юсупов).
Қара баўыр — ишки дүнья.
Қара бағрым мениң соны тиледи, Бул дүньяға шыққанымнан не пайда (Әтеш).
Қара гүз — гүздиң ақыры, кеш.
Оның тойы егин-тегин жыйналған соң қара гүзде я қыста.
Қара қайғы — уўайым, муң.
Сөйтсе де қара қайғы басыўда.
Қара нар — түйениң бир түри, жалғыз өркешли түйе.
Қырқ қара нарды алдына салып, қырқ қызыл нарды кейнине салып (Қ.Айымбетов).
Қара пәрең — адам реңиниң қаралаў бир түри.
Парахат айта бер, албырама, — деди қара пәреңнен келген, жасы жигирма бесте, орта бойлы, гөнелеў болса да таза кийинген бир келинш ек (Ө.Айжанов).
Қара пәрең толық бетли, Билеклери булшық етли (Ә.Шамуратов).
Қара сойыў — ири мал сойыў.
Он қара сойды аямай («Мәспатша»).
Қара тигилиў — жесир болыў, жаман ис болыў, зыян болыў.
Еки ортада мен еки жүзли болып, бахтыма нағыз қара тигилди (А.Бекимбетов).
Қара кесек — сүйексиз, майсыз гөш, гөштиң майсыз нығыз жери.
Етиниң қара кесек жери жоқ (А.Бекимбетов).
Қара кесек ет пенен гүртикке пыязды араластырып, тийип-қашып жеп отыр (Ж.Аймурзаев).
Қара кийиў — жас өли шыққан үйдиң ҳаялы ямаса апаларының қара кийип жүриўи, азалаўы.
Жылына шекем қара кийемен, аза тутаман дейди (Қ.Айымбетов).
Қарапайым халық, жай, қарапайым адамлар.
Қара суўық — жерде қар аз болып, ызғар самал есип турған ўақыттағы қатты суўық.
Қара тер болыў — қатты терлеў.
Қара басқыр — ғарғанып сөгиў.
Қара жүрек — жаман нийетли адам.
Буның күйеўи сени қара жүреклерден қорғап жүр (Ө.Хожаниязов).
Қарақаны болыў — ғарғаныў, азарланыў, сөгиниў.
Алдасам қарақаным болсын (Ж.Аймурзаев).
Қара жарма — аскатықсыз жарма, ағарғансыз жарма.
Баратуғын жериме бараман, келетуғын жериме келемен, сениң қара жармаңа таңылып отырайын ба? (Қ.Ирманов).
Қара көрим — аралық өлшеўи, шама менен бир километрдей.
Өткен заманда бир бай болған екен, оның есигиниң алды үлкен жол екен, кимде-ким қара көримнен аттан түсип қол қаўсырып өтпесе, атына терис миндирип жибереди екен (ққ.х.е.).
Қара көкшил — қара менен көктиң араласпасынан пайда болған түр, рең.
Қара маңлай — сорлы, соры қайнаған, маңлайы сорлы.
Қара маңлай хан, қайғысыз султан, бизге хабарласпай, кимнен сүйеўи, кимнен тиреўи бар екен («Алпамыс»).
Қара теңге — бурынғы ақша бирлиги (тийин).
Тапқаның жетпей қара теңгеге (Күнхожа).
Қара тигилиў — бахытсыз болыў, ўайран болыў.
— Назийра бақырып: — Қара тигилген екен ғой, — деди (Қ.Ирманов).
Қара тигиў — бахытсыз етиў, ўайран етиў.
Қарамадың жағдайыма, Қара тиктиң маңдайыма (Бердақ).
Қара тийин — ақша бирлиги.
Мөр услаған Баҳаўатдин, Бизлерде жоқ қара тийин (Бердақ).
Қара малайлық — қара жумыс пенен шуғылланыўшы, жумысшы.
Қара түнек — а) тас түнек, қараңғы, б) аўыс. қыйыншылық, аўыр күнлер.
Бизлерди қорқытпайды қара түнеклер (Ж.Аймурзаев).
Қара топырақ — топырақтың қара түри.
Бархыттай кубылған қара топырақ, Жас баладай аўнап-аўнап алсақ та.
Қара үй — кийиз үй.
Қара үйдиң қапталындағы арбаның көшерин майлап отырған Қосыбай аспанға жалт-жалт қарады (Қ.Султанов).
Жыртық үзик қара үйиң, Желсиз күни панаң еди (И.Юсупов).
Қара хызмет — қол күши менен исленетуғын жумыс.
Патшадан қара хызметке бүгинге дейин адам бермеген еллердиң ишинен сөйтип адам сораўға буйрық келди (Қ.Ирманов).
Қарасын көриў — узақтан елес-елес көриў.
Алма жеген алпыс бий, Қарасын көрип әскердиң, Тиклеген екен туўларын (Бердақ).
Қарасы шөгиў — көз илмейтуғын болыў, көринбеў.
Шабарманның қарасы шөгиўден қайран болған Қутым ағалар ғаўырласа баслады.
Қарасы батыў — а) келмеў, ғидириў, еглениў, иркилиў.
б) түнилиў, кеўили қалыў.
Қарасы батсын, енди фермаға табаным тийер ме, — деди (К.Султанов).
Қарасы семиў — алыслап кетиў, көринбеў.
Армияға кетерде катердиң қарасы семгенше жипек орамалын былғап қалған еди (К.Султанов).
Қара сөз — ишинде қосығы жоқ гәп, әңғиме.
Ким билмейди қара сөз, Уйқасып келген нақылды айт (Бердақ).
Баксы үзиндилер жиберсе, сәтир ямаса қара сөз бенен түсиндириледи (Н.Дәўкараев).
Қара аспанды қапылтыў — қыйыншылықты болдырыў, ақырзаман қылыў.
Қараспайды қапылтып түн ерип турған, Гәрдиши заманның бул пәлек урған (Күнхожа).
Қара суўық — курғақ, қарсыз суўық.
Қара суўық — қысты елди, Бултлар басып теңиз-көлди (Бердақ).
Қара суўық қатты урды, Буны улларым биз көрдик (Жийен жыраў).
Қара шымылдық — аўыс. аспанның бултласып түнериўи.
Тастай караңғы, Аспан қара шымылдығын айкара жамылған (Қ.Султанов).
Қара қағаз — урысқа кетип, урыста өлген адамлардың үйине келетуғын еситтириў қағаз, хат.
Қара қағаз келсе бир мәрттиң оқтан ушып қаза болғаны (Қ.Султанов).
Қара қайғы — уўайым, муң, шер, қайғы.
Қара қайғы душпанға келип, Жүрер күнлер болармекен (Күнхожа).
Қара ширик — ойға түскен шөплердиң шириўи.
Бул булақтың бойынан, Бойы емес досларым, Қара ширик ойынан («Қырқ қыз»).
Қаралай өшиў — шаршаў, болдырыў, жүзинен қаны қашыў.
Ал Қөмекбай қаралай өшип, қалды қабағы салбырап, жумған аўзын ашпады (Ж.Аймурзаев).
Қара қуптан — жатар ўақыттың алды.
Олар еки шананы бастыра тийеп, қара қуптанда аўылға келди (К.Султанов).
Он қара — өлшем муғдары.
Он қараға турарлык ат абзалы бар еди («Алпамыс»).
Қара жамғыр — қара жаўын, нөсер жаўын, қатты жаўын.
Қара жамғыр қуйса да сел (И.Юсупов).
Қара жер — а) топырақ, жер.
Бүл дүнья курысын заман тарылды, Зардабынан қара жер қақ жарылды (Әжинияз).
б) аўыс. пөнтлеў, езиў.
Бер дегенде достына бер, Душпаныңды етип қара жер (Бердақ).
Қара зил — а) жүдә аўыр нәрсе, б) аўыс. үўайым, муң, шер.
Қара әскер — Қалың, көп әскер.