ALTÍN
Qaraqalpaqsha
at. xim.
1. Júdá qunlı, baqalı, jumsaq sarı túsli metall.
Arpa, biyday as eken, altın, gúmis tas eken, (qq.x.n.).
Altın jerden shıǵadı, batır elden shıgadı (qq.x.n.).
Tuwǵan jerdiń topıraǵı ózge dım, Buyırtsa súrtemen kózlerime shın, Bir tasın bermeymen altın-zerte mıń, Bir qızıń saǵındı Qaraqalpaǵın (G.Kurbanbaeva).
2. Altınnan jasalǵan aqsha, altın teńge.
Jasap atırsań, ǵamsız bendedey, Eki jaǵı birdey altın teńgeden (U.Bijanova).
Altın kórip joldan shıqtı, bolımsız bir bendeleri, Ernazardı attı ózi, Xanalası, qarar kózi.
(G.Nurlepesova).
3. sóyl.t.
Usı metalldan ielengen zergerlik buyımlardıń jalpı atalıwı.
Altın otta bilinedi, Er miynette bilinedi (qq.x.n.).
4. Adam atı, iemi.
0 Aq altın — paxta tuwralı kórkemlep aytılıwı.
Miynettiń tabında pisken xalqım bar, Zaya etpes aq altınnıń bir talın.
(M.Jibek).
Altın balıq — qıyalıy erteklerde ushırasatuǵın, tilegińdi orınlaytuǵın balıq.
Mende qápestegi «altın balıqpan», Kózleri tórt bólıp kútip jalıqqan (G.Dáwletova).
Altın bas — xúrmetli, sıylı, qádirli.
Óser ata qutlı bolsın eliw jasıń, Hámiyshe jumalasın órge tasıń, Ul-qızıńnan aqlıq súyip, deniń saw aman bolsın altın basıń (Aqsholpan Amaniyaz).
Altın besik — tuwılıp ósken ortalıq, kindik kesilgen jer.
Xosh anam, bólegen altın besikke, Tal shıbıǵıń terbetilip ósip pe?!, Ketip baratırman ózge esikke, Samay shashlarındı sılamayınba?!.
(G.Dáuletova).
Altın bosaǵa - tuwılǵan, ósip jetisken úyi, jeri, otbası.
Altın ásir — rawajlanǵan, gúllegen dáwir.
Altın dáwir - 1. Adamnıń basınan keshirgen balalıq, jaslıq dáwirleri.
Exx balalıq dáwirlerdiń altını, Uyalattıń sezim gódek etkendey.
(J.Xojalepesov).
Altın jalatqan — ishki tárepi basqa metallar, sırtın juqa altın qabatı menen qaplaw.
Altın qabaq — túrkiy xalıqlarına tiyisli mergenlik penen erjúreklikti sınaytuǵın, aqsha tigilip ótkeriletuǵın xalıq oyını.
Altın juldız — Keńes húkimeti payıtında urısta mártlik kórsetken hám Watanga kórsetken miynetlerin inabatqa alıp xúkimet tárepinen beriletuǵın eń joqarı orden.
Altın kán — a) altın qazıp alınatuǵın orın; b) tawsılmas baylıq, ruwxıy baylıq.
Altın gúz — gúz paslın kórkemlep súwretlew.
Bosatıp orındı sen «qıs»qa, Boldıma ómiriń dım kısqa? Abırjı kewlimnin namasın, Alıp ket! Altın gúz — má usla! (Aqsholpan Amaniyaz).
Altın ǵáziyne — baqalı, asa qunlı material, ruwxıy azıq.
Xalıqtıń altın ǵáziynesin qolga alıp, Ǵarrı jıraw qıya shólde tolǵanıp, Alıp shıǵıp ásirlerdiń shıńınan, Jańa áwladqa miyras etti kuwanıp.
(I.YUsupov).
Altın qor — a) Kuyılǵan yamasa moneta túrindegi baqalı metallardıń mámleketlik qorı; b) tańdamalı, ózgeshe, tabılmaytuǵın material.
Altın medal — a) orta mektepti ayrıqsha baqalarǵa pitkergen oqıwshılarǵa mámleket tárepinen beriletuǵın medal; b) sińdirgen miyneti ushın beriletuǵın rásmiy marapat; g) sport jarıslarında ozıp shıqqan sportshılarǵa beriledi; Qaraqalpaqstanlı Zaynab Dayıbekova qám Gúlistan Perdebaeva Jáqán kubogınıń komandalıq jarısında altın medaldı qolǵa kirgizdi.
(gazetadan).
d) Óndiris, kórkem ónerde ótkeriletuǵın jarıslardıń jeńimpazlarına beriledi.
Altın menen teń — altınǵa barabar, birdey, qımbat.
Altınnan qunlı — asa bahalı, dım qımbat.
Altın sandıq — tawsılmas danalıq, sheshenlik, shejire.
Altın Orda — monǵolllardıń 1240- jıllarıdan baslap 1502-jıllarǵa deyingi Monǵol imperiyasın dúzip, basqarıw dáwiri.
Soń onıń ata-anası Altın Ordanıń paytaxtı Saray qalasına kóship ketken (shejire).
Altın taj — patshalıq belgisin bildiretuǵın, patshalar kiyetuǵın altınnan jasalǵan taj.
Altın taj kiyiw — 1. basına baxıt qonıw, dáwleti júriw.
2. kórkemlew.
Ana tilim sen ózime jaqınsań, Basıma kiygen altın tajımsań, Qásterleymen ǵaybar babam wásiyatın, Meyli jıllar, mıńlap ásirler assın (S.SHaddinova).
Altın toy — eliw jas birgelikte jasaǵan erli-zayıplılardıń mereke belgilew toyı.
Altın waqıt — jeke, qunlı waqıt.
Deneńizde kúsh, ózińizde imkaniyat barda altın waqıttı paydalı maqsetke jumsap qalıwǵa, bahalı ómirińizdi sawaplı ielerge sarplawǵa háreket etiń (gazetadan).
At basınday altın folk.
— a) quyması áwele jılqı basınıń túrinde quyılgan, tuyaq kóleminen úlkenlew altın; b) tanlawlı, ózgeshe.
Qara altın — kómir.
Quyma altın — belgili bir qálipke keltirilip quyılǵan, basqa metallardan ajıratılǵan sap altın.
Qulaǵıńa altın sırǵa — eskertiw belgisi yaǵnıy muqıyatlaw, jaqsılap eslep qalıw; Sarı altın — 1. salı eginin kórkemlep súwretlew.
2. awıs. Paydalı.
Sabır túbi sarı altın (qq.x.n.).