AT I
Qaraqalpaqsha
at. Jılqı, jılqınıń erkegi.
Torı at iyesine usap kútá juwas edi.
(T.Qayıpbergenov).
0 At bayraq – a) at shabıstan, jarıstan, ozıp kelgen atqa beriletuǵın zat, bayraq; b) at shabıstırıq, jarısqa qosıq.
Tap at bayraqqa jiberer waqta Aydos penen Aymurza bay da baradı (qq.x.e.); At basınday – ayrıqsha, jaqsı, ortań qolday, mine degendey, úlken.
At basınday ul tuwdı, Aq jarılqap kún tuwdı (qq.x.n.).
Yúrekleri atbashındek batırlar, Qatınsha yoqat-yaraǵı bolmasa (Ájiniyaz); Attıń gellesindey – úlken, náhán; At jiberik – a) xabarlaq, xabar aytıq, at jollaq.
Tum-tusqa at jiberip, at jeter jerdegi jerlerge xabar etti (A.Begimov); b) shabısqa, jarısqa qosıq; At keynine salıq – xorlaq; Attı (atın) qamshılaq, atına qamshı basıq – asıǵıq, tezletik; Attıń qasqasınday – ap-anıq, ayqın, hámmege belgili; At qashırıq – attı bayraqqa jiberik, bayraqqa at qosıq.
At qashırar jerleri, On kúnshilik jer edi («Qırq qız»); At quyrıǵın kesti – arazdastı, qatnasıqtı úzdi, ókpeledi; Atqa minik – qatarǵa qosılıq, tendikke erisik, qatarda júrik; At oynatıq – tártipsizlik, búlginshilik, ústemlik, húkim súrik, ǵazabatlıq kórsetik.
At oynatpay qalamda, Túse berǵil jolıńa («Qırq qız»); At salıq – ǵayratlanıq, jigerlenik, kúshke minik, hámme ǵalaba qarıq salıq, jedellenik.
Bahadırlar alla deyip at salar, Námárt jemin tappay jayında qalar (Ájiniyaz); At salısıq – járdemlesik, kómeklesik, úles qosıq; Atına teris mingizik – jamanlaq, jaman atlı qılıq; At terletti – uzaq jol júrdi; At shabar – xabarshı, buyrıqqa tayar turatuǵın adam, xızmetker, attı bayraqqa qosıq ushın seyislengennen keyin onı minip shabatuǵın bala.
Hasanı qolına alıp atshabar baladay sazdandı («Máspatsha»); At shabıq – at jiberik, eń tezligine salıq.
Uzın-quyın jalǵız ózi at shawıp kiyatırǵan alamdı kórip turǵan Iran áskerleri qayran qalıp qarap turdı (qq.x.e.); At shaptırım jer – uzaq jol, alıs; At shaptırıq – at jiberik, xabar jetkizik, asıǵıq, At shaptırıp dalaǵa, jar saldırıp qalaǵa, gúrespaz palwan bolsań, at shabar bolsań, baqsı-jıraw bolsań kele bereseń dep daǵaza qıldı («Qoblan»); At ústi – jeńil-jelpi, áytewir, qalay bolsa solay, kewilsiz, ústirtin, arnawlı túrde emes; jol-jónekey, asıǵıs.
Ol jumıstı tek at usti isleydi; At ústi qaraq – nemquraydı bolıq, áxmiyet bermek.