at I 1. Adamzat penen xaywanattıń eń joqarǵı bólegi, múshesi, miydiń ornalasqan jeri.
Basıń ekew bolmay malıń ekew bolmaydı (qq.x.n.)... barlıq topıraqtı basıma shasha bergen ekenmen (J.Aymurzaev).
At basına kún tuwsa, awızdıǵı menen suw isher, er basına kún tuwsa, etigi menen suw kesher (qq.x.n.).
2. Hár túrli ósimliklerdiń aǵashlardıń shóplerdiń eń joqarıdaǵı ushı, tóbesi.
... júweriniń basları atdorbaday (T.Qayıpbergenov).
«Miywe pitpes, daraq bası tóselgen».
Jandı qıynap, tırıstırgan tamırdı, Saqlaǵaysań menmenshilik keselden.
(T.Jumamuratov).
Biydaydıń bası sarǵayıp, qarmaqqa aylandı (gazetadan).
3. Jaydıń, úydiń, tamnıń bası, ... basına juweriniń shińgirigin toltıra úyǵen jayǵa kelip irkildi... (T.Qayıpbergenov).
Kurı tam basında dep aytıp atırman (T.Qayıpbergenov).... úlkenlerdiń isin úyrengisi kelgendey tam baslarına minip qarap turıptı (T.Qayıpbergenov).
4. Tawdın, qırdıń, munaranıń hám basqa da nárselerdiń tóbesi, eń ústi, biyik jeri, shıńı.
Atın aytıp ayawsız, SHıqtı tawdıń basına («Qırq qız»).
Taw basında oynar jayran, Júzin kórip boldım qayran (I.YUsupov).
5. Bir nárseniń baslaması, dáslepki waǵı.
XIX ásirdiń basında Xiywa xanına qarsı kóterilis jasaǵan, ... (Q.Ayımbetov).
Tabıslardıń basın baslawdan-aq dem alıwshılardıń qol shappatlawları gúrkirep jaydıń tóbesine tireldi (T.Qayıpbergenov).
Basın baslasań, ayaǵın ózim túsinemen ǵoy (Q.Irmanov).
6. Bir nárseniń aylanası, dógeregi.
... ulıwma xalıq basına awır qayǵı tústi,... (T.Qayıpbergenov).
Jer basına jetkennen soń, Tuw tigildi qumǵa biyik (I.YUsupov).
7. San muǵdarı menen esaplanǵandaǵı dana, shama, muǵdar.
Kólik malları 27928 bas (gazetadan.).
8. Atqaratuǵın xızmeti jaǵınan joqarı, basshı lawazımda islewshi.
Jas hám tájiriybege iye qánige 1986-jılı teri kesellikleri dispanserine bas shıpaker lawazımına tayınlandı (gazetadan).
Bas esapshı menen kásiplik awqamnın baslıǵı shıǵıp ketti de, izinshe jazıwshı Muxamedov kirip keldi (M.Nızanov).
Usı waqıtta bas injener kirip keldi de, ekewimiz únsiz qaldıq (K.Mámbetov).
Kóbey, bálkim, bas redaktordıń dálkeklesetuǵın jorası bolsa kerek (Á.Qarlıbaev).
9. Adamnıń jeke dara ózi, kisi.
Birden keldik eki jasqa, Ne sawdalar tústi basqa (Átesh).
10. Tiykarǵı, negizgi.
Men ózim Allanıń qas bendesimen, Ózime júrgenniń júrgenniń bas bendesimen (Kúnxoja).
Jas bolsa da periyzat.
Bul qızlarǵa bas edi («Qırq qız»).
11. Baltanıń, shókkishtiń taǵı basqa da usı sıyaqlı kural-saymanlardıń júz beti, jaǵı, tiykarǵı jeri.
Baltanıń basın bekkemlep, sına qaqtı (B.Bekniyazova).
12. Tayaqtıń, baqannıń taǵı basqa da usınday nárselerdiń juwanlaw jaǵı, jumır beti.
... arbashınıń qolındaǵı tayaǵınıń bası jarılıp ketipti (B.Bekniyazova).
13. Kóldiń, dóryanıń, kanaldıń, tawdıń, bulaqtıń baslanǵan jeri, joqarǵı jaǵı, beti.
Ámiwdáryanın bası Pamir tawdan baslanadı (N.Dáwqaraev).
Awıs. Basıń ekew bolmay malıń ekew bolmaydı (qq.x.n.).
0 Bas qárip — Úlken hárip.
Jazıwda hár bir ǵáp bas hárip penen baslanadı.
(Qaraqalpaq tili sabaqlıǵı).
Jalańbas — basında kiyim joq, basına hesh nárse kiymegen, bas kiyimsiz.
SHerip jalań ayaq, jalańbas bulardıń ústine kirip keldi (Q.Irmanov).
Jalǵız bas — qara bası, jekke bası, jalǵız ózi, ózinen basqa hesh kimi joq, kurı ózi.
Jalǵız basım qaldım (Q.Áwezov).
Jumabay jalǵız baslı boldı (K.Sultanov).
Bas awırıw - a) Bastıń awırıwı, bastıń aylanıwı.
Bazılar bas awırıwı, bas aylanıwı hám sharshawdı qan basımınıń asıwı aqıbetinde kelip shıǵadı dep esaplaydı (gazetadan).
b) Birewge qolaysızlıq jaratıw, qarsı keliw.
Basın súyew — jıǵılgan adamǵa járdemshi bolıw, basın joqarı kóterip otırıw, demew, járdemlesiw, kómeklesiw.
Ári-beri Áwezovtın basın súyep, «shıraǵım, shıraǵım« dep atır (T.Qayıpbergenov).
Basınan keshiriw — óziniń ómirinde bir qansha qıyınshılıqlardı basınan keshiriw, ushıratıw.
... usınshama qıyınshılıqtı basınan keshirip júr (T.Kdyıpberǵenov).
Bas qáde — basqa birewlerge beriletuǵın sawǵa, sıylıq, sarpay.
Házirgi bas qábe Aytbaydı márdikarlıqtan alıp qalıw bolsın, — dedi jawshınıń birewi urı kúshiktey jılmındap (M.Dáribaev).
Bas barmaq — birinshi úlken barmaǵı, sawsaǵı.
Bas barmaǵın jaǵına tayanıp otırǵan kempir bir qarap qoydı (K.Sultanov).
— Ózimniń mınanday, — bas barmaǵın shoshayttı da atın tepsindi (SH.Seytov).
Bas qosıw — qatarǵa qosılıw, birigiw, uyımlasıw, keńesiw, mámlesiw, birgelesiw, shólkemlesiw.
Basımdı qossam qatarǵa, Jigitlikten minim joq (ADabılov).
Bas qosqan jerimiz maqpal tósep qoyǵanday kók-kóńbek (Ó.Xojaniyazov).
Bas ketiw — óliw, qurban bolıw.
Ústi-ústine esikti ash, Ashpasań keter sizden bas! (Berdaq).
Bas kiyim — basqa kiyetuǵın kiyim.
Basıńdaǵı kiyimińdey, Íǵbalıń shım qara edi (I.YUsupov).
Basqa túsiw — qıyınshılıqqa ushıraw, túrli qıyın-qıstaw jaǵdayǵa ushıraw, ǵezlesiw, duwshar bolıw.
Basıma túsip tur qayǵı quyashı, Sońı buzıq biyperzenttiń uyası («Máspatsha»).
Bas súyek — adamzattıń yamasa xaywanattıń basınıń súyegi.
Biraq, bas súyeginen ótpedi de qulaqqa qarap tayıp ketti (S.Xojaniyazov).
Bas oramal - basqa tartılatuǵın, oraytuǵın kishkenelew sharshı, oramal.
Basıńda oramal jelbirer yarım, Sen ketseń kózlerim telmirer yarım (qq.x.q.).
Basına kóteriw — a) Óz basınan asırıp kóteriw; b) Asa xúrmetlew, júdá sıylaw; v) shawqım shıǵarıw, shuwlasıw, tártipsizlik qılıw.
Olardıń shúykildisi, atlardıń kisneskeni átiraptı basına kóterdi (gazetadan).
Bas tartıw — kónbew, kónlikpew, birewdin usınısına baǵınbaw, qayıl bolmaw, qarsı bolıw.
Biraq, góne ádebiy miyrasqa barqulla bas tartıwǵa, onnan dım paydalanbasqa da bolmaydı (Q.Irmanov).
Bastan-ayaq — bári, barlıǵı, túweli menen, basınan ayaǵına deyin.
Poema bastan-ayaq ullı sotsialistlik áhmiyetke iye bolǵan xalıqtıń qımbatlı sózleri menen tolı (qq.
ádebiyatı).
Basına keliw — birewdin basındaǵı waqıyanıń ekinshi birewge ótiwi, keliwi.
Kúlme dostıńa keler basıńa (qq.x.n.).
Bas-ayaǵı — istiń bası hám ayaǵı, barı-barınsha.
Uádesiniń joq ayaǵı ya bası, «Bir háptede jeti ret jumısı» (B.Ismaylov).
Bas bolıw — bir nársege basshılıq etiw, basqarıw, meńgeriw.
Awılda bolǵan bas jigit, Siziń awıl qayda bolar (qq.x.n.).
Basın oraw — sharshı yamasa oramal menen oraw, tartıw, jamılıw.... olardı shıyırıp basıma oradım.
... (J.Aymurzaev).
Basına búrkeniw — jamılıw, oranıw.
... Gúlim basına búrkengen kiyimin iynine túsirdi (T.Qayıpbergenov).
Bas qayǵı — Óz basınıń uwayımı, munı, qayǵısı.
Bul qalǵan baspashılardıń da sawları óz baslarınıń qayǵıların oylap qashıw menen boldı (gazetadan).
Bas tigiw — jolında pida bolıw, qayıl bolıw, jolına qaraw, qaraslı bolıw.
Bas tigippen Xan-Sayattıń jolına, Kózi yashlı Sárbi yarım qal endi (qq.x.q.).
Basına jetiw — opat bolıw, qurban bolıw, qaza tabıw, óliw.
Usı Qámekbay óziniń de, ǵarrınıń da basına jetedi (J.Aymurzaev).
Qızǵa alǵan malı jetti basına (S.Xojaniyazov).
Bastan keshiriw — awırmanshılıqtı, qıyınshılıqtı, túrli xádiyselerdi basınan keshiriw, ótkeriw, kóriw.
Qanday xádiyseler basımızdan keshpedi deyseń (J.Aymurzaev).
Talay tartıslardı bastan keshirip, Mapazında turmız ullı sınaqtıń (SH.Mámbetmuratov).
— Kempir gózzal edi, ǵarrı márt edi, Merekelerde bolǵan talay jasınan.
Ekewin de ashıq otı órtedi, Árman menen jaslıq ótken basınan (T.Jumamuratov).
Bas sebepshi — bir nársege tiykarǵı sebepshi bolıw.
«Begjap» qanlı waqıyasınıń bas sebepshisi Turdıqılısh xám Qasım, ... (T.Qayıpbergenov).
Bas kóteriw — a) jawǵa qarsı shıǵıw, kóterilis baslaw.
SHıdamay xorlıq azapqa.
Bas kóterdi miynetkesh (X.Seytov).
b) basshı bolıw, basshılıq etiw, bas bolıw.
Usı awıldıń bas kótergen jigitleriniń biri xám abıraylı batrachkom ǵoy (T.Qayıpbergenov).
Bas qatırıw — bir nárse haqqında oylanıw, sonıń menen bánd bolıw.
Jıllar boyı uyqısız bas qatırdım.
Talay tańdı oy ústinde atırdım (T.Seytjanov).
Bas wazıypa — tiykarǵı, negizgi jumıs, miynetli xızmeti.
Xalıqqa xızmet etiw — bul dástannıń geroylarınıń bas wazıypası (Q.Maqsetov).
Bas qaxarman — waqıyanıń baslı qaxarmanı.
Biraq biziń bas qaharmanımız «biykar seskengen» eken (M.Nızanov).
Basqa bále bolıw — dóhmet bolıw, qayǵı bolıw, múshkil bolıw, qıyınshılıq bolıw.
Qádimgi artıqmash kúsh bazda basıńa bále boladı (SH.Seytov).
Basın alıp ketiw — óz basın alıp ketiw, qańǵırıp ketiw, shıǵıp ketiw.
Ol bazda jaqsı-jamandı andamay, óz basına ketip qaladı (J.Aymurzaev).
Bas sıypaw — birewdin ya óziniń basınan sıypaw.
Biraq sır bildirgisi kelmey, Olardıń basın sıypadı (J.Abdraymov).
Bası kókke jetiw — murat-maqsetine jetiw, quwanıw, baxıtlı bolıw, oylaǵanına jetiw.
Bası kókke jetedi (X.Alimjan).
Jamanlıq jawdıń basına — dushpanǵa jaman tilek tilew.
Jamanlıq jawdıń basına (K.Sultanov).
Basınan keshiriw — turmıstaǵı qıyınshılıqtı, awırmanlıqtı bastan keshiriw, bastan ótkeriw.
Kóp qıyınlıq keship bastan, Jazǵa jettim ólip qalmay (B.Ismayılov).
Bas alıw — gellesin alıw, basın kesiw, óltiriw, qurban qılıw, basın shalıw.
Xiywa xanı qasarıp, Mal ornına bas alıp, eki jaqtap taladı (K.Sultanov).
Jawdıń bası — dushpannıń aldı beti, bas beti.
Jawdıń basın kespegenshe, Erliktiń qádirin bilmes (A.Dabılov).
Basta turıw — eń aldında bolıw, aldında turıw.
Jas degen zor kúsh kolxozda.
Qay iste kórseń basta tur (B.Qayıpnazarov).
Basın jalmaw — basına jetiw, óziniń islegen jamanlıǵı ushın ózi zıyanda qalıw, ózi jábirge ushıraw.
— Háy ulım, xalıqqa kim jamanlıq etse, óz basın ózi jalmay beredi (S.Xojaniyazov).
Bas ǵuwlaw — bası meń-zeń bolıw, bası aylanıw, miy aylanıw.
Tula boyım titirep basım ǵuwlap es-aqılımnan ayrılǵanday boldım (A.Bekimbetov).
Bas jarıw — a) eginniń dán salar aldı, hár túrli ósimliklerdiń, gúllerdiń ashılıwı dán salar aldı.
... Kolxoz júwerileri jańa ǵana bas jarıp kiyatır (gazetadan).
b) basın, gellesin urıp buzıw, basın jarıw.
Mınaw pátińnen, eger qapıda asılıp kishkene bala tursa, basın jarar ediń (T.Qayıpbergenov).
Oshaq bası — úydiń ishi, úydegi oshaqtıń bası.
... hayal oshaqtıń basına bir dizerlep otırdı (T.Qayıpbergenov).
Bas teńgeriw — ózi menen birdey kóriw, teńbe-teń qaraw.
Jalǵız kún bolsa da xanǵa sultanǵa, basımdı teńgerip kóndirdim (A.Dabılov).
Bastan asıw — jumıs kóp bolıw, molshılıq.
Ássalam ol, qazaqtıń astanası, Keldim men quwanıshım bastan asıp, ... (I.YUsupov).
At basınday — iri, úlken, eń jaqsı, ullı.
On ay qursaq kóterdi, aq jarılqap kún tuwdı, at basınday ul tuwdı («Alpamıs»).
Ozal bastan — eń dáslepten, áwelden, áyyemnen.
Burınnan qaraqalpaq xám de ózbek, Ozal bastan bir tuwısqan (X.Turımbetov).
Usı bastan — tap házirden baslap.
Komsomol shólkeminiń barlıq tapsırmaların usı bastan orınlay biliw kerek (T.Qayıpbergenov).
Istiń bası — a) islenip atırǵan jumıstıń bası.... bul kúnleri istiń basında bolmasań bolmaydı (gazetadan).
b) bir jumıs penen bánd bolıw, jumıstıń iyesi bolıw, mashǵul bolıw.
Men ya qap qollasıwǵa bolmasam, ya bir istiń basında bolmasam, kimge dárkarman (Ó.Xojaniyazov).
Bas salıw — hesh nársesine qaramay, kewline kelgenin islew.
... jumıs taslaǵan jumısshılardı bas salıp ata berdi (gazetadan).
Bastan shıǵarıw — oydan shıǵarıp jiberiw, umıtıp ketiw.
Al, baylar zamanı qaytadan boladı degen sandıraqtı bastan shıǵarıw kerek (T.Qayıpbergenov).
Bas ǵamı — hár kimniń óziniń maqseti, tilegi, múddesi, ármanı.
Aqırında óz basınıń ǵamın oyladı (T.Qayıpbergenov).
Bası baylawlı — iyesi bar, iyeli, adamı bar.
Biraq olardıń birazı bası baylawlı boldı (K.Sultanov).
Basınan miynet ketpew — hámme waqıt miynetke dus bolıw, xızmette bolıw, jumıs isley beriw, tınım tappaw.
Basınan miynet ketpegen, SHekpeni dizege jetpegen (A.Dabılov).
Sóz bası — kirisiw, sóyley baslaw, kirise baslaw.
... bir nárse haqqında sóz baslaǵısı keledi (T.Qayıpbergenov).
Gáp bası — sóylewge kirisiw, sóyley baslaw.
Gáptiń bası iyne boladı, iyneniń túbi giyne boladı (qq.x.n.).
Bas maqala — gazeta, jurnaldıń eń birinshi maqalası.
Erbay gazetanıń bas maqalasın oqıp jiberdi (gazetadan).
Bas iyzew — a) iyegin siltep amanlasıw, basın qıymıldatıw.
Men tek basımdı iyzep xúrmet etip, kewlimdi bildirip atırman (Ó.Xojaniyazov).
b) maqullaw, bar nársege kelisim beriw.
Basın iyzep maqullaǵanday boladı (Á.SHamuratov).
Bas iyiw — moyınsınıw, kóniw, kónligiw.
Tilimdi almay doslarım.
Xan aldına barǵanman, Basımdı iyip qolımdı, Qawsırıp sálem bergenmen (Berdaq).
Aqbas — basınan aq úpelek shıǵaratuǵın ósimliktiń bir túri.
Bir waqıtta tas tóbege tiklengen gúńgirt bult gúzdegi aqbastıń úpeleklerindey japıraqlanıp jawa basladı (T.Qayıpbergenov).
Bas shayqaw — bir nársege ókinish bildiriw, ókiniw, azarlanıw, qıynalıw.
— Ey qosshım, — dedi Serkebay basın shayqap, — qıyın bolǵan eken (T.Qayıpbergenov).
Bas shulǵıw — quwanısh bildirip basın iyzewi, iyek qaǵıwı.
Sonda mazatlanıp, eskekshisine qarap basın shulǵıdı (K.Sultanov).
Bas baylaw — taq turıw, qanday is bolsa kónligiw, qáwip-qáterden bas tartpaw.
Bas báyge — sıylıq, miynetiniń jeńisi, gúreske shıqqan bas palwanǵa, toptan ozǵan júyrikke beriletuǵın birinshi bayraq.... bas báygege bir gilem aldı (gazetadan).
Bas palwan — toyda, jıyında, merekede gúreske túsiwshilerdin eń tańdawlısı, ataqlısı.
Bas urıw — birewdiń aldına barıp jıǵılıp jalınıw, jalbarınıw.
Xan aldına kelip diyqan bas urıp jalbarındı,... (qq.x.e.).
Bası bos — hesh kim iyelik etpegen, eski úrp-ádet boyınsha erjetken qızdı yamasa eri joq hayaldı birewge atastırmaǵan, bası ashıq qız hám hayal.
... bul hayaldıń házirinshe bası bos, ... (Q.Aralbaev).
Bas-ayaq — istiń bası jáne de ayaǵı, barlıq barı, jámi, barlıǵı bolıp.
Bas-ayaǵı ǵarrınıń bergen keńesi usı boldı (Ó.Ayjanov).
Bas bayraq — eń joqarǵı sawǵa, sıylıq.
Alpıs boldı bas bayraǵı, Otız boldı salım xaqı (Berdaq).
Bas-bası — dara-dara, jeke-jeke, hár qaysısı.
... «bas-basına, turımtay tusına» degendey qasha basladı (Q.Irmanov).
Bas jalmaw — basın alıw, basın jutıw, basına jetiw.
Mına peyiliń turǵanda, Aqılsız tuwǵan dostım-aw, Óz basındı jalmarsań (Berdaq).
Bas-búkil — hámmesi, jámi, bári, barlıǵı, birotala.
Ayaǵı bas-búkil isten shıqqan (Seytov).
Bas elshi — bir elge jiberilgen basshı adam, eki awıldaǵı hádiyseni, waqıyanı kelistiriwshi adam, basshı kisi, basqarıwshı, elshi.
... bas elshi ózge bolıp aǵa jeńgesiniń riyzalıǵın alıp keldi (K.Sultanov).
Bas bılǵaw — shayqaw, qozǵaw, shayqatıw.
Toǵay shaqırıp bas bılǵaǵan, Jer betine salıp saya (I.YUsupov).
Bas jip — haywanattıń basına baylanatuǵın jip, arqan.
... sıyırdıń bas jibine asılıp Kulımbet biydiń awılına shubırıp kiyatır (K.Sultanov).
Bas aylanıw — miyi meń-zeń bolıw, miyi aylanıw, ... ya meniń basım aylanıp, esimnen ketip turman ba dep,... únim shıqpay qalıppan (A.Bekimbetov).
Bas qala — eń úlkeni, orayı.
Sálem Tashkent, mehribanlı bas qalam, Qaraqalpaq bawırıńnan ássalam (T.Jumamuratov).
Bas-kózge qaramaw — basına, kózine qaramay, bas salıp urıw, sabaw, duw-sıyına qaramaw.
Xojayınlar basqa-kózge qaramay, Qamshı ústine qamshı urıp (Átesh).
Bas qonaq — qonaqlardıń ishindegi eń jası úlkeni, qádirli, sıylı adamı, tiykarǵı qonaq adam.
Ol birazdan beri kóbinshe shaydıń waqtında úyiniń bas qonaǵı edi (R.Tagor).
Bas qospa — jıynalıs, májilis, birlesiw, shólkemlesiw, uyımlasıw.
«Salamat ana hám bala jılı» múnásibeti menen ótkerilgen bas qospa májilis bir qatar wazıypalardı belgilep berip, ele de tıǵız islesiwge tiykar jarattı (gazetadan).
Bas qosıw — birigiw, jámlesiw, awqamlasıw.
Eki jaqsı bas qossa, Qıl ótpeydi aradan (qq.x.n.).
Bas qosısıw — q. bas qosıw.
35 jıl bas qosqan adamına oylaspastan Temirxan ata bir kúni kolxozdıń baslıǵına arza etti (T.Qayıpbergenov).
qayǵı — jan sakdawdın háreketi, usılı, hámeli, tásili.