BOY
Qaraqalpaqsha
at. 1. Bir nárseniń, zattıń biyikligi, tigi, tik boyı, uzınlıǵı, biyikligi.
Órbigen ósimliktiń, Kóleńke torttı boyın (G.Esemuratov).
2. Adamnıń, haywanattın, janlıjanıwarlardıń denesi, turqı, kelbeti.
Tal shıbıqtay tawlangan, Kórip qızdıń boyını, Ashıq boldı qan jutıp, Jiberip maqset oyını («Máspatsha»).
3. Japtıń, kanaldıń, dáryanıń, teńizdiń, kóldiń, ózektiń, suwdıń, joldıń xám taǵı basqa da nárselerdiń boyı, jaǵası, qırı, ernegi.
Bir waqları Xiywa xan Tallıq degen dáryanıń, Boyına jetip baradı (Berdaq).
Jol boyı qıyalımnan Rústemniń sózleri ótti (S.Saliev).
4. Kiyimniń aldınǵı eki óńiri, artqı boyı, uzını.
Úzliksiz tonlar pishilse, Boy bolar da sın bolmas (qq.x.q.).
5. Boyınsha, belgili bir waqıt ishinde, mezgil ishinde.
— Ámiwdárya óz suwların aǵızıp kelip atırǵan ılaydıń mayda bólsheklerin mıń jıllar boyına muqıyat jıynastırıp saqladı (gazetadan).
Ol jatqan boyı uyqılap qaldı (qq.x.e.).
6. Adam denesindegi bolatuǵın hár qıylı xádiyseler, jaǵdaylar, minezler, ózgerisler.
Muhabbat jalının boyda lawlatqan, Úlgili isiń be, yaki sóziń be? (X.Seytov).
Meniń óz boyıma pitken bir minez bar (J.Seytnazarov).
0 Boyı láń bolıw — denesi islemey qalıw, jansız qalıw, mayıp bolıw.
Árebi at qarıs jalı bolmasa, Arqası jawırdan boyı láń bolar (Ájiniyaz).
Boyına xámile pitiw — qursaq kóteriw.
Keshikpey-aq Qarashashtıń boyına hámile pitti («Máspatsha»).
Ebireygen boy — kelisiksiz dene.
Xesh kimge de kórsetpe, Ebireygen boyıńdı («Qırq qız»).
Boyınan qurtıw — oyınan, denesinen shıǵarıw, joq etiw, qol úziw.
Seniń maqsetiń eziwshilerdi áz boyıńnan qurtıw edi, ...(Q.Irmanov).
Sobırayǵan sopaq boy — jińishke uzın dene, gewde.
Sobırayǵan sopaq boyı bar, Oylaǵan buzıq oyı bar (Átesh).
Boyǵa tartıw — ósiw, ulǵayıw.
Aynalayın jas bóbegim, Ós tezirek boyǵa tartıp (I.YUsupov).
Boyǵa taramaw — sińbew, jaylaspaw.
Taramaydı boyına, Pal qossa da ishken as («Qırq qız»).
Boy tasalaw — jasırıw, kórsetpew.
Boyın tasalap jattı («Alpamıs»).
Boyǵa shapshıw — umtılıw, sekiriw, órmelew.
Boyǵa shapshıdıń ǵoy sen kele-kele, Toqta, asıqpa, mákkar sulıwım (I.YUsupov).
Boy kernew — keńeyiw, ósiriw, rawajlanıw.
Oy artınan oy tuwıp, Boy kernedi quwanısh (G.Esemuratov).
Boy qaltıraw — qalshıldaw, dirildew, titireniw.
Qaltırasıp boyları, Tuwrılap tonǵa baratır (T.Ábdiraman).
Boy jazıw — erkin júriw, keriliw, sozılıw.
Qısqarıp jol bólip oyın, Sırtqa shıǵıp, jazıp boyın (SH.Artıq).
Boy ósiriw — uzayıw, sozılıw, biyiklew, kóteriliw, rawajlanıw.
On besimde talday boyım ósedi, Mártim kelmey kókeyimdi kesedi («Alpamıs»).
Boyı qızıw — ısıw, jılıw.
Kúndizine kún nurınan boyı qızıp bawırı jibisken jer, ...qır átirapqa ájayıp tınıshlıq shókken (A.Bekimbetov).
Planeta boylaw — kóteriliw, joqarılaw, xawalanıw, ushıw.
Planeta boylap shamal esedi, Juldızlarǵa, alǵa jetik desedi (X.Seytov).
Boy bermew — tereń, shúńgil, túpsiz.
Kurbanda bar házir kúshli eki oy: Birewi shsh, biri túpsiz, bermey boy (I.YUsupov).
Boy taslaw — kulaw, jıǵılıw.
Iyrimge taslaoım jardan boyımdı, Áy jaslıq-ay! oylap pa eken qáwipti (K.Sultanov).
Boyın tiklew — túrgeliw, tik turıw, táwir bolıw, jaqsı bolıw, etine qan juwırıw, turmısı táwir bolıw.
Perzentlerdiń tikledi boyın, Pal suwınnan nár tartqan sáhár (G.Esemuratov).
Boydı balqıtıw — eritiw, jumsartıw ...Ziyneptiń juwabı Álibektiń súyegin qızdırıp, boyın balqıtıp-aq jiberdi (gazetadan).
Boyǵa kúsh kosıw — qarıwlandırıw, jigerlendiriw, ǵayratlandırıw.
SHadlı qosıq sharlar alǵa, Kush qosadı boyıńa (I.YUsupov).
Boyı-boyına jarasıw — sáykes keliw, jarasıw.
Jetken bolsań oyına, Jarassın boyı-boyıńa (Á.SHamuratov).
Boy-boy bolıw — órim-órim bolıw, dal-dal bolıw, pırrım-pırrım bolıw, jırtıq bolıw.
Ústi basım bolıp boy-boy, Tamaq ushın baqqanım qoy (Berdaq).
Boy-boyı menen — qatarı menen, uzınına.
... kóshelerdi boy-boyı menen baylarǵa satıp, aqsha alıp qoydı (Q.Irmanov).
Boyda jiger — yosh, xújdan.
Zor planlar dúzdiń jańa ómirge, Tastırıp xalqımnıń boyda jigerin (T.Seytjanov).
Boyı jeńil — quwnaq, shaqqan.
Denesi quwnaq, boyı jeńil júregin basqan zárdeli perdeni sáhár samalı jelpip alǵanday tolıqsıy ma, sháwkildey me, balqıy ma, kullası, bir lázzetten nár alıp tur (K.Sultanov).
Boy jılıw — ısıw, qızıw.
Uyqı degen jawımız emes pe, boyım jılıp qaldı da, buyıǵıp kettim (Ó.Ayjanov).
Arqan boylı — kúnniń kók jiyekten arqannıń uzınlıǵınday kóteriliwi, kúnniń óz uyasınan azǵana joqarı kóteriliwi.
Kún arqan boylı kóterilip kiyatırǵan waqıt edi (Ó.Xojaniyazov).
Atam kún arqan boyı kóterilgen waqıtta qaytıp keldi (M.CHimbergenov).
Boy jıyıw — esin jıynaw, basqarıw, mengeriw, biylew.
Jılaǵan el kúlimsirep, Boyın jıyǵan kúndur búgin (gazetadan).
Boyına taraw — ishkeni boyına sińi, juǵıw.
Ishken asıń óz boyıńa taraǵanın bizler kórdik (S.Májitov).
SHarǵa boy — óspey qatıp qalǵan boy, kishkene kelte boy.
Aw salsam kóline, balıq túspeydi, Tamaǵım ash, sharǵa boyım óspeydi (Omar).
Tula boyı — denesi, turqı, gewdesi.
Tula boyınan sıbaq ter aqtı (K.Sultanov).
Kelgen boyı — kelip turǵan waqıt, sol waqıt.
Fronttan usı kelip turǵan boyıń ba, inim? (Ó.Xojaniyazov).
Tula boyın juwlatıw — denesin titirentiw, qaltıratıw.
Suwıq sóz bala-shaǵadan baslap aq shashlı ǵarrılarǵa shekem barlıq adamnıń tula boyın juwlattı (K.Ayımbetov).
Boyına pitken minez — ádet, qılıq, minezi, kulqı.
Boyına nitken minezi — ótirik-ósek penen isi joq (K.Sultanov).
Ay boyı, ay dawamında, ay ishinde.
Úsh ay boyı doktorxanada jatıp zorǵa jazıldım (J.Aymurzaev).
Jıl boyı — jıl dawamında, jıl ishinde.
Miyrim qanbas sawlatıńa, Aralım, Mıń jıl boyı kózdi tigip qarasam (T.Seytjanov).
Boydaǵı qáldárman — kúsh, dárman, kuwat, ǵayrat.
Sen ediń ǵoy meniń janım, Boyımdaǵı hál-dármanım (SH.Artıq).
Boydaǵı qásiyet — qılıq, ádet, minez-qulıq.
Qásiyetim boyımdaǵı, Basqa tolıp turǵan sayın (SH.Artıq).