BUǴÍN I
Qaraqalpaqsha
at. 1. Adamnıń, xaywanlardıń hám de janlı-janıwarlardıń súyekleriniń hár bir baylanısqan, túyisken jeri.
Barmaqdarınıń buǵını joq pa deymen? (Ó.Xojaniyazov).
Kóp sarsılıp buǵınıńdı bosatpa, Mártlik etkil qayǵılanba Gúlayım («Qırq qız»).
Uslap alıp balanı, Buǵınba-buǵın, shaba almay, Ján-jaǵına qaradı («Máspatsha»).
2. Málim bir bólek.... shańaraq jámiyettiń tiykarǵı buǵını esaplanadı (gazetadan).
Qaraqalpaklar XV ásirde Sırdáryanıń orta buǵınında óz xanlıǵın dúziwge háreket jasaǵan (K.Mámbetov).
3. Qamıs, shińgirik, hám basqa da ósimliklerdiń hár bir buǵazaǵı, bólegi.
— Men ol kóldiń qamıslarınıń buǵınına shekem tanıyman, — dedi Egor (K.Sultanov).
0 Buǵını bosasıw - jibisiw, balqıw.
Kem-kemnen buǵınlarım bosasıp, talıqsıp baratırǵanımdı sezdim (SH.Seytov).
Buǵınsız til — sheshen, sózsheń, sóylemshek, sózshil.
— Til degenniń buǵını bolmaydı, jasúlken (T.Qayıpbergenov).
Buǵını qatpaw - jetilispew, erjetpew, qamalına kelmew, qataymaw.
Buǵını qatpaǵan balalardı qalmaqtıń xanı óltirip, ol aman qala qoysa «meni de alım-salıqtan qutqarar» degen maqset penen uzaq saparǵa joldaǵan edi (qq.x.e).
Buǵınları bekiniw - erjetiw, boy jetiw, bekkemleniw.
Nazdı kempir Qaliylanıń sózinen jiger alıp buǵını bekisti (K.Sultanov).
Buǵınları bekimew — erjetpew, boy jetpew, bekkemlenbew.
Bası qatpaǵan, buǵını bekimegen, dúz kórmegen jalǵızdı jiberip qala berdik (K.Sultanov).
Buǵınları pıtırlaw — gútirlew, shıtırlaw.
Zámberdi Bekbosın jarısa kótergende, dene buǵınları pıtırlap, ayaǵın bir-eki ret shatastırıp bastı (K.Sultanov).
Buǵınları qaltıraw - dirildew, qorqıw.
Túsi ózgerip, buǵınları qaltırap ketti (A.Bekimbetov).
Buǵın-buǵın — kóp buǵınlı, buǵınlı.
Barmaqları buǵın-buǵın, Bes júz tilla boldı shıǵın (Berdaq).
Buǵın ayaq — ayaqdardıń buǵınları, buǵınlı ayaq.
Aydawda kóziń jawdırap, Buǵın ayaǵıń saldırap, Qaldım artında zar jılap, Súygen ashıǵım qaytıp kel (Kúnxoja).