VALYUTA
Qaraqalpaqsha
(ital.
qádir, baha; lat.
— kúshli bolıw; qádirleniw, bahalanıw) 1. Belgili bir mámlekettiń pul birligi (swm, teńge, dollar hám b.).
2. Pul sistemasınıń túri (altın, gúmis yaki qaǵaz valyuta).
3. SHet mámleketlerdiń pulları, xalıqaralıq esap-sanaqlarda jumsalatuǵın shet el pul birligindegi kredit hám tólew qújjetleri (vekseller, chekler hám b.).
Valyuta bazarı shet el valyutaları hám shet el valyutaları esabındaǵı tólew qújjetleriniń aldı-sattısı boyınsha turaqlı ekonomikalıq hám shólkemlestiriwshilik qatnaslar sisteması.
Valyuta kursı mámleket pul birliginiń basqa mámleket pul birliginde sáwlelengen baqası.
Valyuta sisteması valyuta qáreketi menen baylanıslı ekonomikalıq qám xuqıqıy qatnasıqlar sisteması.
Milliy valyuta — swm qám de altın qorlarınıń bar ekenligi mámleket ishindegi qám sırtındaǵı jańasha ekonomikalıq siyasat júrgiziwdiń kepili esaplanadı.
(Ózbekstandı rawajlandırıw strategiyası oqıw qollanbasınan).
Hátte, mármer tasıń, boyan tamırıń, Qıp-qızıl valyuta bolar, jigitler (I.YU.) Bekbawlı axun Idiriys iyshan usınısına shet el valyutasınıń joqlıǵı qám úy jaǵdayına baylanıslı barıwdan bas tartqan (SH.Babashev) Valyuta aymaǵı, ekon.
Óz ara valyuta qatnaslarınıń rejelerin sır saqlaytuǵın qám jetekshi mámlekettiń valyutasınıń aymaq ishindegi ellerdiń basqa eller menen esap-sanaq júrgizgende sheshiwshi rolin qabıldaǵan mámleketlerdiń birigiwi.
KRIZISI, ekon.
Valyuta baqasınıń turaqsızlanıwı, mámleketlik valyuta qorlarınıń tawısılıwına baylanıslı valyuta ósiwinde, valyuta qunında qayshılıqtıń kúsheyip shiyelenisiwi.
DEKLARATSIYASÍ, ekon.
SHegaradan valyuta alıp ótiw waqtında bajıxanaǵa kórsetetuǵın málimleme qújjet.
DEMPINGI, ekon.
Valyutası kunsızlanǵan elden turaklı valyutası bar yamasa valyutasınıń kunı aytarlıqtay tómendemegen elge dúnya júzlik baqadan tómen baqa menen tovarlar shıǵarıw.
SISTEMASÍ, ekon.
Mámlekettiń nızam rejelerinde, qalıq aralıq kelisimlerge bektilgen dúnya júzilik kunı rawajlanıwınıń negizinde qáliplesken aqshalıq-nesiyelik qatnasıqlardıń jıynaǵı.
KELISIMI, ekon.
Mámleketler arasındagı olardıń belgili bir valyutalıq qatnasıqların retlew qaqqındaǵı óz ara quqıqdarı menen minnetlemelerine qatnası eki jaqtıń yamasa kóp jaqtıń kelisimi.
KLIRINGI, ekon.
Tovar jetkeriwleri menen kórsetiletuǵın qızmetler qunınıń teppe-teńliginen payda bolatuǵın óz ara talaplar menen minnetlemelerdi bir-birinde esapqa alıw tuwralı qúkimet aralıq kelisim.
QORÍ, ekon.
Mámlekettiń tólem qábiletligin anıqlaytuǵın turaklı valyuta mólsherindegi qorı, altın-qımbat baqalı kunlılıqları.
QATNASÍǴÍ, ekon.
Valyuta kunlılıqlarına menshik quqıǵı menen basqa quqıqlardıń kóbeyiwine baylanıslı qatnas; valyuta kunlılıqların qólegen usıl menen elge ákeliw qóm qayta jiberiw.
MONOPOLIYASÍ, ekon.
Mámlekettiń óz organları arqalı valyuta operatsiyalarına hám ekonomikalıq agentler tabatuǵın pútkil valyutaǵa ústemlik etiwi.
QARÍZÍ, ekon.
Bir el ekinshi bir elge óziniń valyutası, shet el valyutası yamasa altın túrinde beretuǵın kárejeti.
BIRLESPELERI, ekon.
Valyuta ústemligin ornatıw xám basqa mámleketlerge qolay valyuta siyasatın júrgiziw maqseti menen bir neshe eldiń birlesken uyımı.
OPERATSIYALARÍ, ekon.
Valyutalıq kunlılıqlar menen orınlanatuǵın operatsiyalar.
ÓTIMLILIGI, ekon.
Kásiplik awqam menen shólkemlerdiń sırtqı ekonomikalıq xızmet qollanbası.
REZERVLERI, ekon.
Belgili bir mámlekettiń xalıq aralıq esap ayırıwǵa, hár túrli jaǵdaylarda xám valyuta nırqın retlewge arnalǵan, ortalıq valyutalıq kredittiń shólkemlerdegi altın menen shet el valyutasınan turatuǵın qorı.
BAZARÍ, ekon.
Valyuta nırqı (soranıw menen usınıs negizinde valyutalardı satıp alıw ushın shıǵarılǵan rásmiy ortalıq; shet el valyutaların hám shet el valyutası menen tólenetuǵın tólem xújjetlerin satıp alıw-satıw haqqındaǵı turaqlı ekonomikalıq hám shólkemlik qatnasıqlar sisteması).
SIYASATÍ, ekon.
Mámleketlik shálkemder menen ortalıq banklerdiń, qarjılandırıw mákemeleri, qarjılıq valyuta ortalıqlarınıń valyuta qarım-qatnası siyasatındaǵı ekonomikalıq, shólkemlestiriwshi, xuqıqıy háreketleri menen ilajlar jıyındısı.
TEPPE-TEŃLIGI (PARITETI), ekon.
Bir valyutanı ekinshi valyutaǵa almastırıw qunınıń rásmiy túrde belgilengen turaklı shegi.
TÚSIMI, ekon.
Tovarlar menen xızmetler eksportınan, sonday-aq xalıqaralıq nesiyelerden túsken shet el valyutası.