DUZ
Qaraqalpaqsha
at. 1. xim.
Molekulaları kuramına kislota qaldıǵı menen baylanısqan metall atomdarınan ibarat quramadı zat.
2. Usı birikpeniń awqat ushın qollanılatuǵın bir túri (natriy xlorid).
As duzı.
Qarawımbet duzı.
May aynısa duz salamız, duz aynısa ne salamız? (qq.x.n.m.).
0 Duzın kóriw 1. Awqattıń duzınıń basım yamasa kem ekenligin tatıp kóriw.
2. awıs. Jew, tatıw (qonaq bolıp barıp).
Duz tatıp ket degendi de, Tegin aytqan dep bolmaydı (I.YUsupov).
Jarasına duz sebiw — ayıbın aytıw, qayǵısın esine salıw.
3. Ulıwma awqat, iship-jew mánisinde.
Duzıń bolmasa da, dostıń bolsın, otawıń bolmasa da qońsıń bolsın (qq.x.n.m.).
4. awıs. Kimnińdur jedirǵen, ishtirǵen, basqa adamǵa bergen duz-dámegi, awqatı.
Duzın ishiw.
Ata-ananıń berǵen oǵan haq duzı, Ózine sawap bon qaytadı eken (G.Qurbanbaeva).
0 Duz ishiw — birewdiń úyinen tamaq jew.
Bir kún duzın ishkenge, qırq kún sálem ber (qq.x.n.m.).
Duz ishken jerińe jamandıq etpe (qq.x.n.m.).
Duzı urıw — 1. ǵarǵıs mánisinde, qádirin bilmew, ońbaǵan háreket isleǵende qollanıladı.
2. Ant ishiw mánisinde.
Duzın iship, duzlıǵına túpiriw — jaqsılıqqa jamanlıq islew, pás qılıq islew.
Áwmet, baxıt qusı basına qonar, Duzın iship túpirgenler xor bolar (A.Qarajanov).
Duzın aqlaw — baqqan, járdem etken miynetin bahalaw, qádirin biliw, jaqsılıǵın qaytarıw.
Márt bolsań, eldiń duzın aqla (qq.x.n.m.).
Duz aydaw.
Nesip etiw.
Adam aydasa barmassań, duz aydasa qalmassań (qq.x.n.m.).
5. awıs. Bir nárseniń mánisi, mańızı, mazmunı.
Onıń ǵápiniń duzı joq.
Uyatı jok jigit — júwensiz attay, Uyatı joq qız — duzsız astay (qq.x.n.m.).
Sóziń qurısın duz salǵanday, Íssı suwǵa muz salǵanday (qq.x.n.m.).
Duzı joq — mánisi joq, áytewir aytılǵan ósek, oylanbay sóylew mánilerin ańlatadı.
Gey ótirikshi ósekshini oyladım, Sózleriniń duzı barlı-joqlı dep («Ámiwdárya» j.).