KEWIL
Qaraqalpaqsha
at. 1. Bir nárseni is júzine asırıwdaǵı ishki sezim, zeyin, tilek.
Kewil sandıq ashılmasa qızıl til, Bilinbeydi xalıqqa adam danası (A.Dabılov).
Ol kisiniń bawırmanlı sesti menin kewlimdi eljiretti (J.Aymurzaev).
2. Oy, qıyal, pikir.
Yoshıp, kewlim shadlıq artıp, Aq qaǵazǵa qálem tartıp (SH.Artıq).
Sóz mánisi awır, izi túyıq, qızǵanshaqlıq Atamurattıń kewlin qıyaǵa súyredi (Ó.Ayjanov).
0 Kewil aytıw — óli bolǵan úyge, jerge barıp ayawshılıqtı bildiriw, jubatıw.
Hámmeniń eti túrshigip, kózlerine jas aldı, birewler ara-arasında jubatpaqshı bolıp, kewil aytıp atır (Ó.Xojaniyazov).
Kewil ashıw — kewilleniw, kishipeyillik etiw, saqıylıq etiw, beriliw.
Úyge mehman kelse, kewil ashpaǵa, Ádepli-ikramlı uǵıl-zat kerek (Ájiniyaz).
Kewil awdarıw — názer salıw, oylaw, qıyallaw.
Qońsı-qobalardıń geyparaları Romeshtiń qalıńdıǵına kewil awdara basladı (R.Tagor).
Kewil dártke tolıw — qayǵı-uwayımǵa túsiw, dártleniw.
Joldan qızdan Palman jónin soradı.
— Aǵa, aytpa! Kewil dártke toladı (Á.SHamuratov).
Kewil talwas etiw — háwijleniw, kewilleniw.
Úrgenchten minip ediń CHarjawǵa, Kewlim talwas etti tómen qarawǵa (S.Nurımbetov).
Kewli aspanda — joqarını ǵózlew.
Atań Májim palwan kelgen seksenge, Ele qız ayttırar, kewli aspanda (S.Nurımbetov).
Haq kewili seziw — haqıyqatlıqtı biliw, tanıw.
Biraz ańlı bolsań sen de, Kewliń haqtı sezer seniń (S.Májitov).
Kewil bóliw — názer awdarıw, dıqqat beriw.
Kúnniń suwıqdıǵına kewil bólip júrgen bir de kolxozshı joq (T.Qayıpbergenov).
Kewil kóteriw — shadlanıw, kewilleniw, oynap kúliw.
Hár waqta kewil kóteriw, Hayallarǵa unaydı eken (Berdaq).
Kewli xosh bolıw — shadlanıw, kewilleniw.
Al dese xosh bolar kewili moldanıń, Ber dese tárk eter hámirin allanıń (Q.Sultanov).
Kewil beriw — dıqqat awdarıw.
Bul dúnyaǵa kewil bergen, Ólmeymen dep qapıl júrgen (Berdaq).
Kewil bólerlik — dıqqat bólerlik, názer awdararlıq.
Kewildiń sergiy baslawı — sergekleniwi.
Atkannan keyin kumarı qanıp, kewili de sergiy basladı (Ó.Ayjanov).
Kewil xoshı — shadlıǵı, yoshlıǵı, másligi.
Qáddi dalı nazlar menen, Kewil xoshı sazlar menen (Berdaq).
Kewilxana — ishki sezim, dene.
Rehim kelip túr seniń nalańa, Sebepker bolarman kewilxanańa («Máspatsha»).
Kewil bólmew — dıqqat awdarmaw, názer awdarmaw.
Biydáwletlik jollarınan júrmedi, Sabaqtan basqaǵa kewil bólmedi (A.Dabılov).
Kewli solıw — muńayıw, salpawsıw, sirkesi suw kótermew, saǵı sınıw.
Xalıq júregi qabarıp qulpırıp túrǵan kewli soladı (Q.Sultanov).
Kewil daǵı — árman, kúyik.
Ketpeydi hesh kewil daǵı, Túsi qara suwıq eken (Berdaq).
Kewil girbińi — ókpe-giyne, dıq.
Romesh penen Xemnolina arasındaǵı kewil girbińleri joq bolıp ketti (R.Tagor).
Kewli buzılıw — jılamsıraw, kemsenlew, kózinen jas alıw.
Mine, dostım! — dedi kewil buzılıp, Kózden monshaq-monshaq jası dizilip (Á.SHamuratov).
Kewilden shıǵıw — oyındaǵıday bolıw, qıyalındaǵıday bolıw.
Kewlińnen shıqsa qayalıń, Behish gúlmanına megzer (Ájiniyaz).
Kewli pitiw — qanaatlanıw.
— Kórdim, kewlim pitip qaldı, — dedim Ayımjamalǵa,... (Ó.Xojaniyazov).
Kewil qalıw — túniliw, zeyni qaytıw.
Zaman qalay zaman boldı, Qaraǵay basın shortan shaldı, Birinshiden kewlim qaldı, Jarıq joldı izler edim (Berdaq).
Kewilli túrde — jadıraw, jaynaw.
... kapitan kewilli túrde Sultanbayǵa qarap kúlimledi (A.Bekimbetov).
Kewil saray — ishki sezim, zeyin.
Gúlistan kewil sarayın, Qıs kúnleri jazǵa megzer (Ájiniyaz).
Kewil jaqın — dos, yardos, sırlas.
Ol usı awılda Qosıbaydıń til alǵısh, kewil jaqın atqosshısı (Q.Sultanov).
Kewlin alıw — jubatıw, aldastırıw.
Kewlin aldı biraz jaylap, Bundaydı ózi talay kórgen (SH.Artıq).
Kewlin tabıw — oyın biliw, oyınan shıǵıw, qanaatlandırıw.
Usınshama balalardıń kewlin tabıw degen jáne bar (G.Izimbetov).
Kewli tasıw — yoshlanıw, kóteriliw, más bolıw.
Mergenlerdiń kewli tastı, Másláhát etip oylastı (Berdaq).
Kewli haq — durıs, dúziw.
Jigittiń kewli haq, adamgershiligi basım boldı, ... (Ó.Ayjanov).
Kewli shad bolıw — yoshlı, más, quwanıshlı.
Isi keliskenniń kewli shad bolar, Júrekte hár kúni quwanısh artıp (T.Seytjanov).
Kewli báhár — jaynaw, jawdıraw, tasıw.
Sózi shiyrin, burımları shıbıq tal, Kewli báhár, lábi qaymaq, shını pal (T.Seytjanov).
Kewli biyqarar — ózgergish, taysalǵısh, tartınshaq, natıq, keskir emes.
Sol kúnde tolqıp júregi, Ishi dárt kewli biyqarar (T.Seytjanov).
Kewli ketiw — ıqlaslanıw, zeyni ketiw, názeri awdarılıw, ınǵayı awıw.
Polatqa kewli ketedi, Ózine túsken miyrimi.
Ústinde túrip kebedi, Kóylegi, ishki kiyimi (B.Qayıpnazarov).
Kewli kenshimew — waqtı bolmaw, kumarı tarqamaw, shıdamaw, qanaatlanbaw, tınıshsızlanıw.
Barlıq ǵálle atawlısın digirmanǵa tartıp qoymasa kewli kenshimes edi (J.Aymurzaev).
Kewli bóliniw — qıyal etiw, dıqqat awdarıw, zeyni ketiw.
... balıqshılardıń turmısına kóp kewil bólinedi... (G.Esemuratov).
Kewil qalıspa — ókpelesiw, giyne qılıw.
Hesh qanday kewil qalıspa bolmadı (Q.Irmanov).
Kewilxoshlıq — máslik, shadlıq.
Kópshilik waqtıń shikarda, toy menen kewilxoshlıqta ótkeredi (T.Qayıpbergenov).
Kewlin xoshlaw — shadlanıw, kewilleniw.
Qapa kewlin xoshlasın, Aradan 6 ay ótkende, 40 kún toydı baslasın («Alpamıs»).
Kewlin alıw — jubatıw, aldastırıw.
... kempir kelgen qudalarınıń kewlin alıp, olar menen kóp waq sóylesip otırdı (Q.Sultanov).
ÍZALÍ KEWIL r. Ashıwlı, kekli.
Onıń ızalı kewlin balasın arqalap kelgen Nazlınıń ıńıldaǵan dawısı bólip jiberdi (Q.Sultanov).
KEWIL SORAW r. Awırıwdıń jaǵdayın kelip kóriw, halın biliw.
Birew onıń hal-jayın biliwge kelse, birew meniń kewlimli sorap keledi (Ó.Xojaniyazov).
KEWLI TOLÍW r. Qanaatlanıw, kewli pitiw.
Aqıllı, saqıy, keń peyil, Kórgenniń kewli tolǵanday («Qırq qız»).
KEWILDIŃ SERGEKLENIWI r. Kewilli júriw, yoshlanıw, shadlanıw.
Quw molladan qutılǵanıma kewlim sergekleneyin dedi (J.Aymurzaev).
KEWIL SÚYIW r. Jaqsı kóriw, qálew.
Túrǵanday kórinedi bultqa tiyip, Qaraydı kóringenler kewil súyip (A.Dabılov).
KEWILI SOQPAW r. Súymew, qálemew, jaqǵırmaw.
... qaptalındaǵı qayaldıń mıń túrli nazına bir mártebe de kewli soqpadı (Q.Sultanov).
KEWIL KIRI r. Jaman, patas, nas.
Hesh joq eken kewliqde kir dáregi, Oqıw eken tolı jurttıń keregi (I.YUsupov).
KEWIL DÁRTI r. Ármanı, muńı, kúyi