KÚSH
Qaraqalpaqsha
1. Denede bolatuǵın fizikalıq quwat, qarıw, ǵayrat, shama, hal-dárman.
Hámmenin kúshi jıynalsa kóp jumıs islenedi (T.Qayıpbergenov).
2. Awırlıq, salmaq.
Men kúni menen tigime turaman dep ayaǵıma kúsh tústi (Q.Ayımbetov).
3. Energiyanıń quwatı.
4. Bir zattıń yamasa bir nárseniń basqalarǵa tiygizetuǵın fizikalıq tásiri.
Degen menen, aqshamǵı dúbeleydiń kúshi menen shifrlar qıyraǵan (A.Reymov).
5. Ásker, armiya, soldat.
6. Zor, mıqtı, qarıwlı.
Xan menen Gúlparshın sebepli eregisip, jalǵız ózi xannıń áskerlerine qarsı sawash quradı.
Ullı kúsh jumsaydı («Ámiwdárya» j.).
7. Qaytpaslıq, qaysarlıq, zorlıq.
Baspashılardıń neshesin qılısh penen shawıp, ayırımları oqqa ushıp, gezendelerdiń hámmesin qıyratıp áskerler úlken kúsh kórsetti (K.Mámbetov).
8. yur.
Zań, nızam, qarar hám taǵı basqalardıń qollanılıwı, járiyalanıwı.
9. Múmkinshilik, imkaniyat.
Nókerlikke basın tikken jigitlerdiń kúshi menen Quwandáryanın boyına egilgen eginlerdiń de zúrááti mol bolıp, jurttıń qolı uzarıwǵa qaradı (T.Qayıpbergenov).
10. Beliniń kúshi — ǵayrat, dárman, hal, kúshli.
Bir-birine quwat bolıp, bellerine kúsh tolıp (R.Xojambergenov).
Aq nayzanıń ushı menen, aq bilektiń kúshi menen — zorlıq penen, kúsh penen.
Aq nayzanıń ushı menen, Aq bilektiń kúshi menen, Aqshaxanday xanıńnıń, Taxtın zindan qılarman («Qoblan»).
Boyda kúsh tasıw — jigerleniw, ǵayratlanıw, kóshlanıw.
Sizdi kórsem, bir kúsh tasıp boyımda, jaslıq sellerine sayday tolaman (I.YUsupov).
Járdemshi kúshler — qosımsha járdem, adamlar.
Kóbinese, qaharmanǵa járdemshi kúshler sıpatında quslar, (qaraqus, suymurıq), periler, dáwler bolıp táriyiplenedi (qq.fol.).
Ǵayrı kúsh — denedegi kúshten tıs kúsh, ǵayrat, káramatlı kúsh.
Bir ǵayrı kúsh bunı zorlap júrgenin, ... (I.YUsupov).
Ilimniń kúshi — ilimniń kúdireti, ilimniń nátiyjesi.
Sol ilimniń kúshi menen, Janay menen Abaqanday, Sumlardıń tilin bayladı («Er Ziywar»).
Kúsh alıw — 1. Járdem alıw, kómek alıw.
Gúlayım menen gáplesip, Qap tawınday kúsh aldı («Qırq qız»).
2. Bir nárseden kóshlanıw, ráhátleniw.
Kún-tún juwıradı maldan kúsh alıp, Balları oqıwdan «eki», «úsh» alıp, ... (I.YUsupov).
Kúsh biriktiriw — birlesiw, jámlesiw, uyımlasıw.
Hámme kúsh biriktirip bunı da tez pitkerdi (Q.Ayımbetov).
Ekewi birge ósip, bir-birine mehriban bolar, er jigit bolǵan waqıtta kúsh biriktirip jawǵa birge atlanar, ekewi birge jurt alar, ógeylik araǵa kelispes («Er Ziywar»).
Kúsh birlik — biriktiriw, qosıw.
... bul kazıwdı tez pitkeriw ushın aldı menen kúsh birlik kerek (qq.ksm.atl.).
Kúsh bermew — toqtamaw, irkilmew, gidirmew, boysınbaw.
...dáryanıń jıqqını bizlerge kúsh bermedi (B.Bekniyazova).
Bazda óz úyirińniń iysin sezip, Kúsh bermey, bizdi alıp qashar ediń,... (I.YUsupov).
Kúsh bolıw — qıyın bolıw, awırǵa túsiw, qıyınshılıqqa túsiw.
Bir shógirmeli jigit Murattıń jup jaǵasınan tutıp, onnan ayırıw bizler ushın kúsh boldı (K.Mámbetov).
Kúsh-jiger — ǵayrat, kúsh.
Biz jasawǵa degen kúsh-jigerimizdi de usı eldiń tınıshlıǵı arqasında ruwxlana otırıp alamız («Qarakalpaq universiteti» g.).
Kúsh jegiw — kúshti jumsaw, qosıw.
Men ármansız jasayman.
Ter tógemen, kúsh jegemen, SHeldi gúlzar, etemen (B.Qayıpnazarov).
Kúsh jıynaw — 1. Jámlenip, toplanıp háreket etiw, tayarlanıw, tayarlıq kóriw, jámlew.
Dáwperiler kúsh jıynasa beline («Er Ziywar»).
2. Kúsheyiw, ǵayratlanıw, kuwatlanıw, hálleniw.
Kúshin jıynap Er Ziywar, «Belbuwarın usı» dep, Almas qılısh saladı («Er Ziywar»), Kúsh káramat — deneden tıs kúsh, ájayıp kúsh, kúdiret.
... ol jigittiń kúshi káramat eken (qq.x.e.).
Kúsh kórsetiw — zorlıq etiw, aybat etiw, kúshlilik qılıw.
Awıl awlaq, jigitler júr urısta, Aqsaqal kúsh kórsetiwge ǵamlandı (I.YUsupov).
Kúsh qaynaw — kúshi, ǵayratı tasıw, mıqtı bolıw, tolısıw, kúshke tolıw, jigerleniw.
... erjetip, belinde kúsh qaynap turǵan waqtı ǵoy (qq.x.e.).
Kúsh kólik — jumıstıń orınlanıwında zárúr kólik, awırlıqtı kóteriwshi nárseler (úy haywanları, transport t.b.).
... kúsh kóliklerge óz waqtında tayın boldı (qq.kem.atl.).
Kúsh-kómek — járdem, kómek.
... bul da kúsh-kómek boldı (Q.Ayımbetov).
Kúsh qaytıw — dimardıń ketiwi, ázziley baslaw, qartayıw.
Jas miner, kúsh qaytar, tolısar aqıl, Atızlar jalańash, jıynalar daqıl (I.YUsupov).
Kúsh-qarıw — hal, dárman, jaǵday.
... endi kúsh-qarıw da ketti, ... (Ó.Ayjanov).
Kúsh qosıw — járdemlesiw, kómeklesiw, demew, birigiw.
Adamlar da meniń pikirimdi durıs dep tawıp, jora-joldaslarımız benen kúsh qossaq, hámmesi de tuwrı jolǵa túsip ketedi, — dep jolǵa shıǵarıp saldı (SH.Aytmatov).
Kúsh mal — jumıs islewde kerek zatlar, kúsh-kólik, janıwar (ógiz, at, eshek hám t.b.).... qolında kúsh malıń bolmasa diyqanshılıq etiw de qıyın (qq.x.e.).
Kúsh túsiw — awırmanlıq túsiw, salmaq túsiw, qıynalıw, jábirleniw.
Xoshlasıwdıń janına qanshelli kúsh túsip, awır tiyip turǵanın Dúyshen bildirmewge tırısıp tur (SH.Aytmatov).
Kúsh salıw — qarıw etiw, járdemlesiw, ǵayrat etiw, kómeklesiw, ǵayrat salıw.
Is pátin bosatpay kúsh salıp taǵı, Gúres júrgizemen, tınbayman búgin (B.Qayıpnazarov).
Kúsh sınasıw — a) bellesiw, ayqasıw, shayqasıw, sınasıw.
... bular bir-biri menen kúsh sınastı, ayqastı (qq.x.e.).
b) aytısıw, shayqasıw.
... olar da aytıstı, kúsh sınastı, bir-birinen qalıspadı (Q.Ayımbetov).
Kúsh-uqıp — tásil, hiyle, uqıplılıq, istiń kózin tanıw, jolın biliw.
...bunday jumısqa kúsh-uqıp ta kerek (Ó.Ayjanov).
Kúshine tolısıw — erjetiw, boy jetiw, kámalına keliw.
... Áne, bul da tap kúshine tolıstı (qq.x.e.).
Gúrkiregen sherdey bolıp, Kúshke tolısqan kúnlerim .. (Berdaq).
Kúshke miniw — ashıwlanıw, ǵázepleniw, ǵayratlanıw, qáhárleniw.
Al, qasındaǵı eki adam qızıl jaǵalı shinel, militsiya furajkasın kiyip alıp, endi olar kúshke mindi,... (SH.Aytmatov).
Kúshke salıw — zorlıq etiw, kókirekke urıw, mıqtılıq kórsetiw.
Ǵarrı ashıw hám qáhár menen kúshke salıp silkip tasladı ... (Á.Atajanov).
Kúshi jetpew — a) halı bolmaw, hal-dármanı qurıw.
... jumıstı pitkeriwge kúshi jetpedi (Q.Ayımbetov).
Attı irkiwge kúshi jetpey, Albıraqlap jaman sastı (Berdaq).
b) pitkere almaw, orınlay almaw, boldıra almaw.
— Bilmeseń bunı shólkemlestirgen de Joldas edi.
Ol bir óziniń kúshi jetpesligin bilip, bul iske aqsaqaldı aralastırdı (M.Nızanov).
Kúshi tasıw — jigerleniw, ǵayratlanıw.
Kúshi tasıp órledi, Qırıq qızınan uyalıp, ... («Qırq qız»), Kúshin biliw — shamasın kóriw, ǵayratın sınaw.
Usı jumıs ústinde onıń kúshin bilip aldı, ... (Q.Ayımbetov).
Qara kúsh — denedegi ǵayrat, quwat, kúsh-kuwat.
Qara kúshler jetpegende burın, diyqandı suwdan ayırar edi! (G.Esemuratov).
Qara kúshke salıw — organizmdegi kúsh-quwattı tolıq iske salıw, zorlaw, jábirlew, ǵayratlanıw, ǵayratqa salıw.
Men qara kúshke salıp julqınıp, artıma burıldım (SH.Aytmatov).
Jolbarıs qara kúshke salıp, birden alǵa umtıladı (Á.SHamuratov).
Qarsı kúsh — qarsılasatuǵın, qarsı adam.
Ol usınıń menen jaslar arasında ózine qarsı kúsh payda bolatuǵınına kewil awdarmaǵan edi (T.Qayıpbergenov).
— Abılqayırǵa qarsı kúsh tayarlaw menen birge, Ǵayıp xannıń maǵan sıbırlap aytqanın da este tutıwımız kerek (T.Qayıpbergenov).
Qurallı kúshler — armiya, áskerlik.... Qurallı kúshlerinde xızmet etiwdiń juwapkerli wazıypa ekenligi qaqqında aytıp ótti hám jıynalǵanlardı bayram menen qutlıkladı («Qaraqalpaq universiteti» g.).
Qúdiretli kúsh — ayrıqsha, artıqsha kúsh, jiger, kósh.
Ol iye páklikke, kúdiretli kúshke, Quralsız dúnyaǵa xúkim etedi (I.YUsupov).
Alıp ótken jeńislerden, Qúdiretli kúsh tuwısqanlıq (I.YUsupov).
Qoldıń kúshi — adam, adam kúshi.
SHayqımızǵa «biz azbız, az dawıstıń úni pás, az qoldıń kúshi kem, eger kóp bolǵanımızda bul dúnyanıń basqa salǵan zúlmetin qaytarar edim» degen (T.Qayıpbergenov).
Qosımsha kúsh — járdem, kómek, basqalardıń járdemi.
Qosımsha kúsh sorap taǵı, SHapqınshılar keldi shawıp (I.YUsupov).
Namanıń kúshi — muzıkanıń, namanıń qúdireti, tásiri, kúshi.
Jańa dáwir, jańa namanıń kúshi, Lapız bergen túrkmen aydımlarına (I.YUsupov).
Narday kúshke tolıw — nardıń kúshindey, kúshli bolıw, túyeniń kúshine megzes kúshli qarıwlı bolıw.
Narday kúshke tolǵan on bes jasıńda, ... («Er Ziywar»), Bir jarım jıl bolıptı, Narday kúshke tolǵalı,... («Qoblan»).
Oqıwdıń kúshi — bilim, tálim alıwdıń, nátiyjesi.
Dushpanlardı kıyratıp, Dáwran súrip neshshe jıl, Oqıwdıń kúshin Er Ziywar, Sol zamanda sınadı («Er Ziywar»).
Ullı kúsh — járdemshi, mádetkár, qáwenler.
Sol ózge túslilerdiń bári de bizdey ullı kúsh ańsap kelip atırsa kerek (T.Qayıpbergenov).