TIL
Qaraqalpaqsha
at. 1. Adamlardıń bir-biri menen qatnas jasaytıǵın, pikir alısıp óz ara túsinisetuǵın qatnas quralı.
Jaǵım siresip, tilim gúrmewge kelmey, sılq etip qulaǵanımda, basımnıń awırǵanın sezdim (J.Aymurzaev).
2. Janlı-janıwarlardıń dám bildiretuǵın, ses shıǵaratuǵın bir organizmi, múshesi.
Bastı bólistirgende tórt kempirdiń birewinin shegine qashardıń tili túsipti (Q.Ayımbetov).
3. awıs. Hár bir xalıqtıń milliy gili.
Oqıw múddetinde ol rus tili menen ayrıqsha shuǵıllandı (A.Sultanov).
4. awıs. Bir nárseniń sırı, tetigi.
Istiń tilin erkin túsine, Arqalıqlar qolda jarqırar (SH.Mámbetmuratov).
5. awıs. Saattıń waqıtı (minutın, saatın) kórsetip turatıǵın kórsetkish.
Sarsıla kútkenim sonshelli, iliwli turǵan saatqa qayta-qayta qarayman, onıń tili bir orınnan qozǵalmaǵanday kórinedi (Ó.Ayjanov).
0 Tili shıǵıw — sóylew, ǵápti sóylewdi úyreniw.
Sońın ala ol da sóyleytuǵın boldı, kem-kemnen tili shıqtı (Ó.Xojaniyazov).
Til alu — ótinishti orınlamaw, aytqandı tıńlamaw, qılmaw islemew.
Bilgenlerden jón sora, Námárttiń tilin alma («Máspatsha»).
Kórdiń be, anasınıń tilin almay júrgenin? (T.Qayıpbergenov).
Til qatpaw — úndemew, sóylemew.
Állen waqıtqa shekem sazarıp, hesh qaysısı til qatpadı (K.Sultanov).
Tilge eriw — birewdin sózine iseniw, kóniw, inanıw.
SHuǵıl sózden qolındaǵı qızıń da tilge eredi (K.Sultanov).
Tilden qalıw — a) sóylew uqıbınan ayırılıw, sóyley almaw.
Ol gúń adamday sóylese almay tilden qaldı (A.Bekimbetov).
b) awırıwı qattı bolıp esten tanıw.
Tili kelmew — a) ayta almaw, sóylewden qalıw.
Tilimiz kelmey, qazıdan neshe ret tayaq jegenbiz (S.Xojaniyazov).
b) awırıwdan táwir bolmaw, dúzelmew.