КЕҢ
Қарақалпақша
кел. 1. Мөлшерден зият, мол, тар емес.
Дүние деген кең қошшым, ойыңа әр нәрсе келеди (Ж.Аймурзаев).
Кең жерден шығып едим, Тар жерге қумар болдым (ққ.х.е.).
Бул дүние тар ма, кең бе, Ойлап мәнисин билмедим (Бердақ).
2. Көлемди, үлкен.
Дәлиздиң кең болғаны жақсы ма, тар болғаны жақсы ма («Жеткиншек» г.).
Кең Отанның салтанатты шоқ ели, бир заманда қуты қашқан,... (К.Султанов).
3. Ушы-қыйыры жоқ, шексиз, шексиз.
Қарақалпаққа не көп, жер көп, жайлаў көп бий баба.
Ол ушын урысқақ кең аспанға сыймай таласқан ғарғаға меңзеп кетемиз ғой.
(Т.Қайыпбергенов).
4. аўыс. Хақ көңил, хадал ниет, киши пейил, кеширимди, мейирбан.
Мәрт жүреги кезеўли оққа тап болды, Ана көңили кең болды (К.Султанов).
0 Кең алап — далалық, кеңистик.
Анаў жатырған кең алап Айымбет ишанның ўақым жери (Қ.Ирманов).
Кең әлем — аспанның кеңистиги, кеңлиги.
Даңқымызды дастан етсин, Кең әлемниң қуяшына (И.Юсупов).
Кең әтирап — дөңгелек, айнала.
Оранып тың уйқыға, Қалғыяды кең әтирап (Ш.Мәмбетмуратов).
Кең дала — кеңистик, майданлық.
Кең даланы бүркеп көгиң, Жаңа қоныс жатыр шалқып (И.Юсупов).
Кең жайлаў — өрис жер, өристик.
Пахта, жоңышқаға бай далалары нан, Үстирт, Шақаманның кең жайлаўынан (И.Юсупов).
Кең зерттеў — толық зерттеў, терең зерттеў.
Тынбай кезип, кең зерттеп, Тоғай дала, таў шыңын (Ш.Мәмбетмуратов).
Кең көше — ени үлкен узын көше.
Алдымда кең көше жатыр, Әжайып амфитеатр (И.Юсупов).
Кең сала — дала, кеңистик, майдан, кең егистик жер.
Үш ай шабыс әйне егис ўағында, Кең салада тары егип жүр едим («Мәспатша»).
Кең зал — үлкен, нәҳән.
Шайыр десе ескен самал тынғандай, Кең залларда кеткен адам толғандай (И.Юсупов).
Кең көкирек — кең жаўырынды.
... узын бойлы, кең көкиректи, ашықжүзди, кең маңдайлы, сулыўшық, қара көзди, ғошшақ жигит Қәдирбайға жүрип келип еки қолын узатты (А.Бекимбетов).
Кең түсиндиру — терең, көлемди, мазмунды етип айтып беру.
Барлық жиналғанларға Султан менен оның ағасы ўақыяны көргенлерин кеңнен түсиндирди (А.Бекимбетов).
Кең жазық — кеңистик, майдандық.
Бәри байда ықтыярым.
Кең жазыққа шығар едим (Д.Қасымов).
Кең геўде — үлкен нәҳән.
Деди де қолына алды кесесин, Кең геўдеден қуйылды жыр қулдырап (К.Султанов).
Кең минез — минези кең, ашушақ емес, жақсы минез.
Гүлсәнем кең минезди, ашық көңилди келиншек (Ж.Аймурзаев).
Кең бахыт — жақсы турмыс.
Жолдастар, қосылдық бүгин сизбенен, Кең бахытты қўанышты жүзбенен (Д.Қасымов).
Кең сахна — үлкен жақсы көринис.
Кең сахнамда сайра Әмиў бүлбили, Турмыс, шадлы өмиримиз күлкили (К.Султанов).
Кең даңқ — үлкен атақ.
Оған жаңа өмир берди, оған кең даңқ алып берди (Б.Исмайлов).
Кең қушақ — үлкен, нәҳән қушақ.
Писте мурын бадам қабақ, Кең қушақты, ақтамақ («Қырық қыз»).
Кең маңдай — жазық маңдай.
Ол қара пәреңнен келген кең маңдайлы, қалың шашлы, қыйғаш қаслы келиншек (Ж.Аймурзаев).
Кең жаўырын — жаўырыны үлкен, нәҳән.
Алдында жаўырыны теп-тегис еки иыны кең жаўырынға жарасып, геўде шофёрға бир нәрсе айтып өзи-өзинен күлгенде, мойын ети буйдақтанып кетеди (С.Хожаниязов).
Кең жаға — үлкен, нәҳән жаға.
... үстинде дөңгелек кең жағалы бөз көйлеги бар биреўге Тилегенниң көзи түсти (Қ.Айымбетов).
Кең геўдели — нәҳән, үлкен денели.
Сүйсингендей кең геўдели биреў керилип, мардыяп тур (К.Султанов).
Кең гүзар жол — үлкен кеңистик жол.
Аспандағы азанғы жиекке сирек булт, ол районнан шығып кең гүзар жолға түсуден-ақ пүткиллей тарқап, тас төбени көк-көмбек етти (Т.Қайыпбергенов).
Кең мәнис — үлкен мән, әҳмиятты мән.
Лирика термининиң кең мәнисти өз ишине алатыны есапқа алынбаған (Ә.Тәжимуратов).
Кең етек — үлкен етек, шалғай.
Бул көйлекти кең етек етип тигипти,... (ққ.х.е.).
Кең көз — нәҳән, үлкен көз.
Ғаррылар кең көз аўдардың кеткен жерин бир-бирине байланыстырып атыр, ... (К.Султанов).
Кең өрис — далаңдық, алаңдық, жайлаў, жайылым жер.
Егер де бииктен турып қарасақ, мийиримди қандырар кең өрис (Ж.Аймурзаев).
Кең мол — үлкен, нәҳән.
Қабыл болды тилегиң, Ушырадың, кең молға («Мәспатша»).
Кең пейил — пейили жақсы, көңили ашық, ашық көңил, сақи.
Тың жердей кең пейилди ағам, қазақ, Инилик иззетим көп саған, қазақ (И.Юсупов).
Кең сарай — үлкен, нәҳән сарай.
Алты қатын байда болса, Кең сарайлы жайда болса (Бердақ).