KEŃ
Qaraqalpaqsha
kel. 1. Mólsherden ziyat, mol, tar emes.
Dúnie degen keń qoshshım, oyıńa ár nárse keledi (J.Aymurzaev).
Keń jerden shıǵıp edim, Tar jerge qumar boldım (qq.x.e.).
Bul dúnie tar ma, keń be, Oylap mánisin bilmedim (Berdaq).
2. Kólemdi, úlken.
Dálizdiń keń bolǵanı jaqsı ma, tar bolǵanı jaqsı ma («Jetkinshek» g.).
Keń Otannıń saltanattı shoq eli, bir zamanda qutı qashqan,... (K.Sultanov).
3. Ushı-qıyırı joq, sheksiz, sheksiz.
Qaraqalpaqqa ne kóp, jer kóp, jaylaw kóp biy baba.
Ol ushın urısqaq keń aspanǵa sıymay talasqan ǵarǵaǵa meńzep ketemiz ǵoy.
(T.Qayıpbergenov).
4. awıs. Xaq kóńil, xadal niet, kishi peyil, keshirimdi, meyirban.
Márt júregi kezewli oqqa tap boldı, Ana kóńili keń boldı (K.Sultanov).
0 Keń alap — dalalıq, keńistik.
Anaw jatırǵan keń alap Ayımbet ishannıń waqım jeri (Q.Irmanov).
Keń álem — aspannıń keńistigi, keńligi.
Dańqımızdı dastan etsin, Keń álemniń quyashına (I.YUsupov).
Keń átirap — dóńgelek, aynala.
Oranıp tıń uyqıǵa, Qalǵıyadı keń átirap (SH.Mámbetmuratov).
Keń dala — keńistik, maydanlıq.
Keń dalanı búrkep kógiń, Jańa qonıs jatır shalqıp (I.YUsupov).
Keń jaylaw — óris jer, óristik.
Paxta, jońıshqaǵa bay dalaları nan, Ústirt, SHaqamannıń keń jaylawınan (I.YUsupov).
Keń zerttew — tolıq zerttew, tereń zerttew.
Tınbay kezip, keń zerttep, Toǵay dala, taw shıńın (SH.Mámbetmuratov).
Keń kóshe — eni úlken uzın kóshe.
Aldımda keń kóshe jatır, Ájayıp amfiteatr (I.YUsupov).
Keń sala — dala, keńistik, maydan, keń egistik jer.
Úsh ay shabıs áyne egis waǵında, Keń salada tarı egip júr edim («Máspatsha»).
Keń zal — úlken, náhán.
SHayır dese esken samal tınǵanday, Keń zallarda ketken adam tolǵanday (I.YUsupov).
Keń kókirek — keń jawırındı.
... uzın boylı, keń kókirekti, ashıqjúzdi, keń mańdaylı, sulıwshıq, qara kózdi, ǵoshshaq jigit Qádirbayǵa júrip kelip eki qolın uzattı (A.Bekimbetov).
Keń túsindiru — tereń, kólemdi, mazmundı etip aytıp beru.
Barlıq jinalǵanlarǵa Sultan menen onıń aǵası waqıyanı kórgenlerin keńnen túsindirdi (A.Bekimbetov).
Keń jazıq — keńistik, maydandıq.
Bári bayda ıqtıyarım.
Keń jazıqqa shıǵar edim (D.Qasımov).
Keń gewde — úlken náhán.
Dedi de qolına aldı kesesin, Keń gewdeden quyıldı jır quldırap (K.Sultanov).
Keń minez — minezi keń, ashushaq emes, jaqsı minez.
Gúlsánem keń minezdi, ashıq kóńildi kelinshek (J.Aymurzaev).
Keń baxıt — jaqsı turmıs.
Joldastar, qosıldıq búgin sizbenen, Keń baxıttı qwanıshtı júzbenen (D.Qasımov).
Keń saxna — úlken jaqsı kórinis.
Keń saxnamda sayra Ámiw búlbili, Turmıs, shadlı ómirimiz kúlkili (K.Sultanov).
Keń dańq — úlken ataq.
Oǵan jańa ómir berdi, oǵan keń dańq alıp berdi (B.Ismaylov).
Keń qushaq — úlken, náhán qushaq.
Piste murın badam qabaq, Keń qushaqtı, aqtamaq («Qırıq qız»).
Keń mańday — jazıq mańday.
Ol qara páreńnen kelgen keń mańdaylı, qalıń shashlı, qıyǵash qaslı kelinshek (J.Aymurzaev).
Keń jawırın — jawırını úlken, náhán.
Aldında jawırını tep-tegis eki iını keń jawırınǵa jarasıp, gewde shofyorǵa bir nárse aytıp ózi-ózinen kúlgende, moyın eti buydaqtanıp ketedi (S.Xojaniyazov).
Keń jaǵa — úlken, náhán jaǵa.
... ústinde dóńgelek keń jaǵalı bóz kóylegi bar birewge Tilegenniń kózi tústi (Q.Ayımbetov).
Keń gewdeli — náhán, úlken deneli.
Súysingendey keń gewdeli birew kerilip, mardıyap tur (K.Sultanov).
Keń gúzar jol — úlken keńistik jol.
Aspandaǵı azanǵı jiekke sirek bult, ol rayonnan shıǵıp keń gúzar jolǵa túsuden-aq pútkilley tarqap, tas tóbeni kók-kómbek etti (T.Qayıpbergenov).
Keń mánis — úlken mán, áhmiyattı mán.
Lirika termininiń keń mánisti óz ishine alatını esapqa alınbaǵan (Á.Tájimuratov).
Keń etek — úlken etek, shalǵay.
Bul kóylekti keń etek etip tigipti,... (qq.x.e.).
Keń kóz — náhán, úlken kóz.
Ǵarrılar keń kóz awdardıń ketken jerin bir-birine baylanıstırıp atır, ... (K.Sultanov).
Keń óris — dalańdıq, alańdıq, jaylaw, jayılım jer.
Eger de biikten turıp qarasaq, miyirimdi qandırar keń óris (J.Aymurzaev).
Keń mol — úlken, náhán.
Qabıl boldı tilegiń, Ushıradıń, keń molǵa («Máspatsha»).
Keń peyil — peyili jaqsı, kóńili ashıq, ashıq kóńil, saqi.
Tıń jerdey keń peyildi aǵam, qazaq, Inilik izzetim kóp saǵan, qazaq (I.YUsupov).
Keń saray — úlken, náhán saray.
Altı qatın bayda bolsa, Keń saraylı jayda bolsa (Berdaq).