BET
Qaraqalpaqsha
at. 1. Adamnıń bas jaǵınıń aldıńǵı jaǵı, júzi.
Jámiylanıń beti suwıqqa tońıp, kógerip, bozarıp ketipti, ... (K.Sultanov).
2. Bir nárseniń sırtqı jaǵı, júzi, ústi.
Qar áste jawsa da jerdiń beti demde appaq boldı (Ó.Ayjanov).
3. Kitaptıń, dápterdiń, gazetanıń, jurnaldıń bir júzi, bir beti.
...demde kitap beti shań alıptı, — dep Aysánem ashıwlanıp qaldı (gazetadan).
4. Qaptal, tárep.
Tawdıń kubla beti tez kóklep, mal jayıwǵa jetisedi (Ó.Ayjanov).
5. Kóldiń, teńizdiń, dáryanıń bir-birine qarama-qarsı jaǵı, jaǵalawı.
Dáryanıń arǵı beti zorǵa kórinedi, ..(A.Begimov).
0 Betine aytıw — júzine, kózine, ózine aytıw.
...oqıwshınıń kemshiligin sol waqıtta muǵallim betine ayttı (T.Qayıpbergenov).
Betine basıw — kemshiligin ózine tikke aytıw, júzine aytıw.
...keshegi aytqan ótirigin Azat Gúljannıń betine bastı (gazetadan).
Bet burıw — 1. Qaraw, názer salıw.
Albırap qız betin burdı jalma-jan, Gúl jay ǵana ıǵıp ketti armaǵan.
(I.YUsupov).
...suwǵa talasqan qoshqarlarday, biriniń qoltıǵına biri bas tıǵıp úńilip atır.
Men de bet burdım.
(T.Qayıpbergenov).
2. Keshiw, beziw.
Betinen alıw — qarsı sóylew, sóyletpew, keyip taslaw.
Ǵaybarlıǵı sonshelli, kelgenlerdiń betinen alıp, olardı sóyletpedi, ...(QAyımbetov).
Bet alıw — bar baǵdarǵa qaray júrip ketiw.
Sáden ǵarrı hám qız benen jigit úshewi kórinǵen jabayı jigildikke qaray bet aldı (gazetadan).
Beti búlk etpew — uyalmaw, qızarmaw, qısınbaw.
...muǵallim Gúlayǵa qansha keyise de onıń beti búlk ketpedi (T.Qayıpbergenov).
Bet burıw — a) alǵan baǵdarınan burılıw.
Jolawshılar baratırǵan baǵdarın qoya berip, bizlerge qaray bet burdı (Q.Aralbaev).
b) káwil awdarıw, kirisiw.
...jaslar endi miynetke qaray bet burdı (gazetadan).
Betine shirkew bolıw — islegen kemshiligi yamasa qılmısınıń batıwı, kesent etiwi, uyatlı bolıwı, qıynalıp qalıwı.
Jámiylanıp enesi kelgen qudaları menen sóz alısıp qalǵanlıǵı onıń betine shirkew bolıp otır, ... (K.Sultanov).
Beti qaytıw — bir nárseden tiksiniw, káwili qalıw.
Degen menen, Sáden ǵarrı qız benen jigitten jeńilgendey beti qaytıp, sózin toqtattı (gazetadan).
Betine tutıw — súyeniwi, iseniwi, dálil etiw, sebep etiw.
Bul kelgen qudalardıń betin tutıp otırǵan Jámiyla edi (K.Sultanov).
Beti qara — kópshilik xalıq aldında masqara bolıw, shermende bolıw.....haw beti qara ǵarrı-aw!... bunıń seniń uyat ǵoy, jurtshılıqqa ne deyseń, ne betiń menen qaraysań, qızıńdı berip jiber, — dep kempir sóylendi (gazetadan).
Beti ashılıw — úyrenisiw, jatırqamaw.
...qızdıń da beti ashılayın deptp — dedi Sáden ǵarrı jigitke (ǵazetadan).
Bet-ajar — júzi, reńi, kórki.
Jámiylanıń bet-ajarı búgin de burınǵıday emes (K.Sultanov).
Betpe-bet — júzbe-júz, kózbe-kóz.
Frontqa kelgenimizde on bir kún degende dushpan menen betpe-bet ushırastıq (QDosanov).
Bet ashar — jańa túsken kelinshekti xalıqqa kórsetiw, tanıstırıw ushın aytılatuǵın salt-dástúr qosıq.
Kelinshek keldi kelińiz, kórimligin berińiz, Betin ashıp kórińiz (qq.x.q.).
Bet-awız — adamnıń aldınǵı júzi.
Aman túwellik sorasqan waqıtta ǵana Nurjamal bir dizesine minip otırıp bet-awzın lawdan kóyleginiń qolpıldaǵan uzın jeńi menen kólegeylep, kóziniń qıyıǵın saldı (K.Sultanov).
Belbewi menen bet-awzın súrtti (X.Serjanov).
Bet-ápsher — bastıń aldınǵı jaǵınıń kórinisi, forması.
Sáliymanıń bet-ápsheri de kashıp, túri ózgerip ketipti, - dedi Jámiyla (K.Sultanov).
Betine túsiw — a) qas-qabaǵına qaraw, miyzamına qaraw, minezin bayqaw, ǵárezli bolıw.
Jámiyla hámme waqıt enesiniń aytqanınan shıǵa almay, betine túsiw menen júredi (K.Sultanov).
b) awırıw, nawqas, kesel adamnıń basında otırıw, tań gúzetiw,... hámmemiz biytaptıń betine túsip, túni boyı tań gúzetip shıǵamız (gazetadan).
Beti shıdamaw — uyalıw, qızarıw.
Sáden ǵarrınıń aldında qız benen jigittiń beti shıdamadı, ...(gazetadan).
Bet súrtiw — sıyırıw, sıpırıw, sıypaw.... qız qol oramalın aldı da betin súrtip maǵan qaradı (gazetadan).
Bet aldırmaw — awırsınıw, qızıqsınıw.
Bul jumıstı islew, olardı bet-aldırmayoı, ...(gazetadan).
Bet-álpeti — adamǵa tán júz, túr, óń, shıray.
Sáden ǵarrınıń bet álpetinen bir keyipsizliq payda bola basladı (gazetadan).
Bet qosıw — ushırasıw, duslasıw, jaqındasıp sóylesiw, gáplesiw.
Jámiyla menen Sáliyma ekewi bet qosıp kóp waq sóylesip otırdı (K.Sultanov).
Betley almaw — tuwrı bara almaw, batına almaw.
Sekretardıń aldına kiriwge betley almadı, ...(X.Seytov).
Bet oramal — tórt múyeshli kishkene oramal.
Jigittiń bet oramalın ózine kaytıp berdi qız,... (gazetadan).
Bet perde — a) bettiń aldı betine, júzine tutatuǵın nárse, júka gezleme, material.
...aldına tutıp qoyǵan bet perdesin alıp qoydı (gazetadan).
b) adam balasınıń júzindegi uyalıw belgisi, túr-túsiniń qızarıwı, qısınıw.
...ol uyalmay bet perdesin alıp biraz jaman sózler menen báláátlep tasladı (gazetadan).
Bet-qol — adamnıń beti menen qolı.
Hayal-qızlar turıw menen bet-qolın juwıp, oshaqlarına ot jaqtı (J.Aymurzaev).
Betke taraw — júzi qızarıw, aǵarıw, semiriw, qanı juwırıw.
Ǵarrınıń ishken-jegeni usı kúnde betine taray basladı, ...(K.Aralbaev).
Beti shıdaw — kónligiw, qayıl bolıw.... sonshama sózlerdi Sáliyma aytsa da Jámiylanın beti shıdap otıra berdi (K.Sultanov).
Betin jelpiw — betin sharshı menen yamasa bir nárse menen samallatıw.
...ıssıdan jata almay atırǵan balanıń betin jelpip otırǵan kempir dalaǵa shıǵıp ketti (Q.Aralbaev).
Betin basıw — a) bir nárseniń júzin, ústin qawsırıw, jabıw; jawıw.
...siyle menen sút quyılǵan tabaqtıń betin basıp qoydı (Q.Aralbaev).
b) adamnıń gellesiniń júzin jawıw, jabıw, qawsırıw, jasırıw.
...ǵarrınıń sózine uyalǵanınan betin basıp, sırtqa ketti (gazetadan).
Betine kúye jaǵıw — áshkaralaw, masqaralaw, ayıbın ashıw.
...kelgen adamnıń ayıbın moynına qoyıp betine kúye jaǵıp qaytıp kelmestey etip jiberdi (gazetadan).
Betin aynada kóriw — júzin, shırayın, túrin aynada kóriw.
Ǵarrı betin aynada kórip, bir túrli boldı ... (gazetadan).