DEM
Qaraqalpaqsha
at. 1. fiziol.
Murın hám awız arqalı tıstan ishke yamasa ishten sırtka shıǵarılatuǵın hawa.
Serjan bolsa demin bólip-bólip alıp, ústi-ústine gúrsinip atır (T.Qayıpberǵenov).
2. Bir dem alǵanshelli pursat, payıt, máwrit.
Úy jamanı tóle, Dem alarsań óle (qq.x.n.m.).
0 Dem alıw — a) SHarshaw, kúsh-quwattı qayta tiklew, is qábiletliligin qayta tiklewge járdem beretuǵın halatı.
Kúndiz-túni bir tınbaysań jıbırlap, maǵan uqsap dem alıp bir jatpadıń (J.Aneteev).
b) Hawanı ishine tartıw hám shıǵarıw.
Sońǵı jılları jazımız onsha quwanıshlı emes, ólpeń samal menen-aq duzlı qara shańǵıt kóterilip, dem alıw qıyınlastı (T.Qayıpberǵenov).
Dem berdi — tınım berdi.
Demi pitiw (tawsıldı) — din. qaytıs boldı, tamam boldı, qazalandı.
SHayır qosıqların jurtqa kaldırıp, Ózi demi pitkende ólip ketedi (I.YUsupov).
Dem saldı — mollanıń bir nárselerdi oqıp, nawqas adamǵa úp-súp dewi, dem urıwı.
Demniń arasında — júdá tez, sol zamatta, jıldam, shaqqan.
Demalıs kúnleri — hár háptelik úzliksiz dem alıw kúnleri.
ÓzR Miynet Kodeksi, 129-statyasında barlıq xızmetkerleri 5 kúnlik is háptesinde háptesine 2 dem alıw kúni, 6 kúnlik is háptesinde 1 dem alıw kúni beriledi.
Oqıwdan demalıs berilgeni menen, Ashıqlıqta bolmas eken demalıs (J.Niyetullaev).
Dem alıw orayları — dem alıw rejimi tártipke salınǵan densawlıqgı tiklew mákemeleri.
Demi ishine túsip ketiw — a) dem ala almay qalıw; b) úndemey, tım-tırıs bolıp qalıw; Ulperini jiberip, tuwatuǵın hayalǵa úylengisi kelip turadı da, taǵı demi ishine túsip, hayalınan da, hámelinen de qorqadı (K.Raxmanov).
v) keypi buzılıw, ózǵeriw; g) ne derin bilmey qalıw, awzın asha almay qalıw.
Demin ishine jutıw — úndemesten, tım-tırıs turıw.
Demine nan nisiw — qataldıq, ne aytsa bári orınlana beriw, basqanıń ústinen xúkim súriw.
Sóytip demine nan pisip júrgen Jalǵas jorası keshe keshte jambasına oq tiygen qasqırday súyretilip úyine zorǵa jetipti (K.Raxmanov).
Dem urıw — Awırıw adamǵa emshiniń úp-súplewi.
3. fol.
Sóylew, aytıw.
Atıń Qoblan bolsın dep, Kulaǵına dem urdı («Qoblan»).
Dem urmaw — dem almaw.
Máliyka jıǵılıp, dem urmay jattı («SHahı Mutlaq»).
Demin ıraslaw — dem alıw.
Ol tawdıń ústinde demin ıraslap, ol minárli sháhárler kórinǵenge waqtın xoshlap: Baǵdattıń muradı bar deytuǵın edi... («Sálimjan»).
4. Jumıstan bos waqıt.
Dem alıw.
5. Qanday da bir nárse ishine toplanǵan, jıynalǵan gaz, hawa.