KELIW
Qaraqalpaqsha
f. 1. Bir jerden ekinshi jerge jetiw.
Erteńine Sáliyma fermaǵa kelip, bir-eki kún isledi,... (K.Sultanov).
Mine, olar kanaldıń boyındaǵı jasqaǵa da keldi (J.Aymurzaev).
2. Tısqarıdan bir xádiyseniń payda bolıwı.
Túslik tárepten ebindey esip turǵan kúshsiz, jaǵımlı ıssı qawanıń lebi kelip tur (A.Bekimbetov).
Sen kelip qayıqtı buwdı (A.Beǵimov).
3. Belgili bir jasqa tolıwı, jetiwi, shıǵıwı.
Áwelgi adamnıń úlken balası toǵız jasqa kelgende, kenjesi jeti jasqa, qız da segiz jasqa kelgende, ekewi de balaların mektepke beripti (qq.x.e.).
4. Bir nárseniń júriwi, háreket etiwi, qozǵalısqa túsiwi.
Keledi, keledi poezd keledi, Kelgen sayın kuwanıshqa bóledi (I.YUsupov).
Mashina kelip elektr lampasınıń astında toqtadı da, gudok berdi (S.Xojaniyazov).
5. Birewdi shaqırǵanda yamasa shaqırǵanlıqtı bildiriw retinde qollanıladı.
Tashkentten keliwi menen alıp kel (S.Xojaniyazov).
— Mine, házir awılǵa keliwden aldıńnan shıǵıp kútip al (J.Aymurzaev).
6. Ármanına, tilegine, niyetine, maqsetine jetiw, orınlanıw.
Biraq ólgimiz kelmeydi, jawdı jeńgimiz keledi (K.Sultanov).
7. Mezgili, waqtı jetiwi, bolatuǵın kúni bolıwı, tolıwı, kúni jetiwi.
— Mine, qıs ta keldi (Q.Ayımbetov).
— Ana, samolyot ta kelip qaldı (S.Xojaniyazov).
8. Gápte turıp tolıq máni bere almaytuǵın, basqa feyiller menen dizbeklesip kelip, kómekshilik xızmetin atqarıp ta keledi.
Arzıw onnan sayın Liza menen oynaǵısı keledi (J.Aymurzaev).
9. Bir nárseniń kólemin, muǵdarın, shegin, ólshemin, sanın bildirip te keledi.
10. Biliniw, seziliw, belgili bolıw.
Jol boyı tereklik, jańa bórte baslaǵan shaqalarınan jaǵımlı iyisler kelip, epkin shamal menen áste ırǵalǵan terekler,... kórinedi (S.Xojaniyazov).
11. Sımbatlı, kelisken, jarasqan, formalı, jarasıǵı kelgen.
Serjannıń anası Aygúl aq kubadan kelgen, uzın boylı, jası eliwdiń shamasındaǵı hayal edi (T.Qayıpbergenov).
12. Qızıǵıwshılıqtı, ustalıqtı, uqıplılıqtı bildiredi.
Qız-kelinshek gúl naǵısqa, SHeber keler basqalardan (I.YUsupov).
13. Qálew, kúsew, ańsaw, tilekti bildiriwdegi jaǵdaylarda da qollanıladı.
... jegen sayın jegiń keledi (J.Aymurzaev).
0 Birlikke keliw — jámlesiwge, uyımlasıwǵa keliw.
«Birlikke keliń, adamlar!» — dep esikti qaǵıp tur (I.YUsupov).
Aqılına keliw — esine keliw, miyi ornına túsiw, esi eniw, adasqan oyınan dúzeliw, sarras jolǵa túsiw, dúzeliw.
— Ana, aqılıńa keldiń hayal, meniń de tilegim sol (S.Xojaniyazov).
Dáwran keliw — baxıtlı turmısta jasaw, jaqsı turmıs keshiriw.
Dáwran keldi sonnan beri, Tarqap ketti júrek sheri (D.Qasımov).
Ízası keliw — namısı keliw, qáhári keliw, ashıwı keliw, qıynalıw.
Erteńine buǵan túlkiniń qattı ızası kelipti (qq.x.e.).
Juwmaqqa keliw — sheshimge keliw, oyǵa keliw, kelisimge keliw, makullasıw.
Soń qanday juwmaqqa kelgenin de aytpastan Jiyemurat penen Serkebaydikine keldi (T.Qayıpbergenov).
Maqtanshaq keliw — hár túrli sózler menen ózin-ózi maqtaw.
— Áy Máteke, adam qartaysa maqtanshaq keledi (K.Sultanov).
Xabar keliw — basqa bir jerden maǵlıwmat keliw.
Solardan «qara qaǵaz» esittirgen kúnnen-aq onıń úyine xabar keldi (K.Sultanov).
Ashıwı keliw — ashıwlanıw, tullanıw.
Ol bunday sózdi tek ashıwı kelgende ǵana aytatuǵın edi (Á.SHamuratov).
Óner keliw — qolınan hár nárse keliw, uqıplı, sheber usta.
Qolınan da túrli óner keledi (X.Turımbetov).
Miyman keliw — a) qonaq keliw, birewlerdiń bir jerge qıdırıp keliwi.
b) awıs. Bir xádiyseniń, waqıyanıń qaytalanıwı.
Báhár, báhár, jan báhár, Miyman bolıp kelipseń (I.YUsupov).
Járdemge keliw — kómeklesiw, járdemlesiw.
Qala orayındaǵı mekteptegi oqıwshılar járdemge keletuǵın boldı (Ó.Xojanov).
Qıstıń qattı keliwi — qıstıń qolaysız keliwi, qıstıń zimistan suwıq bolıwı.
Sol jılı qıs qattı keldi (K.Sultanov).
Kelip shıǵıw — payda bolıw, biná bolıw, jarıqqa shıǵıw, tuwılıw.
Házirgi qaraqalpaq, qazaq, noǵaylardıń tili burınǵı qıpshaqlardıń tilinen kelip shıqqan.
Kelip-ketiw — birewdiń birewge qatnawı.
Esitemen deseń usı jigittiń kelgen jolı menen qalay bolmasın kelip-ketiwindi toqtawsız kútemen (qq.x.e.).
Kele sala — keliwińen, toqtawsız, birden.
Kele sala jol qárejetti alıw ushın arza berdi (Q.Ayımbetov).
Únsiz keliw — sóylemey kele beriw, úndemew, til qatpaw, ses shıǵarmaw.
Olar táwir-aq jerge shekem únsiz kele berdi (T.Qayıpbergenov).
Qaraǵıń keliw — bir nársege súysinip qaraw.
Qaraǵan sayın qaraǵıń keledi (J.Aymurzaev).
Jasırǵısı keliw — qımtastırıw, buyıntıqlaw.
Biraq quwanıshın usı saparı da jasırǵısı kelip edi,... (T.Qayıpbergenov).
Úzliksiz keliw — hámme waqıtta keliw, bárhama keliw, bárqulla keliw.
... xat úzliksiz kelip turdı (K.Sultanov).
Qálipke keliw — burınǵı halına keliw, qáddine keliw, qálpine túsiw.
... qaytadan qádimgi qálipke keldi (T.Qayıpbergenov).
Miyrimi keliw — ayaw, qıynalıw, búyiri burıw, janı ashıw.
Onı ayadı, miyrimi keldi (Q.Irmanov).
Orta beline keliw — jartısına, yarımına keliw.
Xattıń orta beline kelgende onıń óńi aǵardı,... (K.Sultanov).
Ósip jetisip keliw — rawajlanıw, bayıw, kóbeyiw, ósiw.
... ádebiyatta jas jazıwshılar ósip jetisip keldi hám jetisti (Q.Irmanov).
Usınıp keliw — pikir etiw, kórsetiw, siltew.
... bazı bir kórsetilgenlerge súyenip pikirler usınıp keldi (Q.Ayımbetov).
Isenimge keliw — bir nársege inanıw, turıw.
Usıǵan qarap,... ózi taqıyıq aytqan eken degen isenimge keldi hám áste-aqırın izine ere berdi (T.Qayıpbergenov).
Qolınan keliw — isker, jumısqa sheberligi, ustalıǵı.
Qolınan kelgen, qonıshınan basadı (qq.x.n.m.).
SHeber keliw — ıńǵaylı, iykemli, qolaylı, uqıplı bolıw.
SHápik qollar sheber keler (qq.poez.ant.).
Jegisi keliw — qálew, kúsew, ańsaw, ıntıǵı qurıw.
... almanı jegisi kelip Sársen sorawǵa tartınıp otır («Jetkinshek» g).
Oynaǵısı keliw — kewil kóteriwge niyetleniw.
Sapar onnan sayın Jumagúl menen oynaǵısı keldi (K.Sultanov).
Bel buwarǵa keliw — háwijlene ósiw.
Jaǵımlı iyis keliw — xosh iyis shıǵıw.
... dógerekten jaǵımlı iyisler kele basladı (Ó.Ayjanov).
Aq qubadan kelgen — ajarı aq bolǵan.
Bet-awzı kir, shashı ósken, úrpek, kózleri shúńirek, isik qabaq, qoyıw qara qaslı, murnınıń beti batıqlaw, aq qubadan kelgen, gúlshe júzli bir bala basın kóterdi (T.Qayıpbergenov).
Dúnyaǵa keliw — payda bolıw, jaratılıw, jarıqqa shıǵıw, biná bolıw.
Saqıylıqtan atı shıqqan, Ábdikárim bay degen dúnyaǵa keldi («Máspatsha»), awıs. Dúnyaǵa keliw — tuwılıw.
Juwmaqqa keliw — bir sheshimge keliw, nátiyjege keliw.
... olar bul másele qaqqında bir juwmaqqa da keldi (Q.Ayımbetov).