KÚTIW
Qaraqalpaqsha
f. 1. Qaraw, baplaw, baǵıw, ósiriw, tárbiyalaw, álpeshlew, seyislew.
Ala taydı otlatıp, Jaqsı kútip «baq» dedi (I.YUsupov).... qıyınshılıqtı basınan keshirdi, balaların da kútti (Q.Ayımbetov).
2. Húrmetlew, izzetlew, sıylaw.
Barǵan qonaqlardı qarsı alıp qondırıp, jaqsılap kútedi (qq.x.e.).
Qonaqların sıylap kútip, qońsıların biyzar etip (Átesh).
Wázir tórgi jayǵa alıp baradı, qız benen jigitti jaqsılap kútedi (qq.x.e.).
3. Irkiliw, gidiriw, egleniw.
Keyindegi joldasın kútip dem alıp otıradı (B.Bekniyazova).
Raxmetov Tórtkúlge qaytıwıshın samolyot kútti (Q.Ayımbetov).
4. Bir nárseniń, waqıyanıń, xárekettiń, istiń, ángimeniń ayaqlanıwına qaraw, tosıw.
Ministrge sóz bergende, hámme oǵan dıqqat bólip ne aytar eken dep onıń awzına qarap kútip otırdı (Á.Tájimuratov).
5. Tilek, niyet, árman, kúsew, ańsaw.
SHóller kúter ırǵalıwın dánlerdiń, Sibir kúter iyesin kóp kánlerdiń (I.YUsupov).
6. awıs. Soraw, tilew.
... ol da bizlerden kómek kútiwde edi (Q.Ayımbetov).
7. awıs. Qonaq retinde xúrmet kórsetip dasturxan jayıp sıylaw.
Keyingi yarım aylıqtan shetten júz somnan jıynap aldı.
— Bul ne? — Tekseriwdi kútiwge ketti (M.Nızanov).
0 Alda kútiw — keleshekte, aldaǵı waqıtları.
Jawlap almaqshıman pútkil dúnyanı, Alda kúter bizdi taxtı Súláyman... (I.YUsupov).
Aqırın kútiw — izi, sońı ne bolatuǵının biliwge umtılıw, baqlaw.
Azabı bári sol edi, Is aqırın kútken eken (Berdaq).
Juwap kútiw — juwap, nátiyjesin kútiw.
«SHejirendi ayt, aǵa» dep sorayıq, «Ata, sizden juwap kúter sorawlar» (I.YUsupov).
Maman gópiniń usı bólegine juwap kútti (T.Qayıpbergenov).
Jıllı júz benen kútiw — kewilli, yoshlı jaqsı kútip alıw.
Fermanıń brigadiri Xalmurat aǵa oqıwshılardı jıllı júz benen kútip aldı (Ó.Xojaniyazov).
Izin kútiw — aqırı, soń ne bolatuǵının biliwge umtılıw, baqlaw.
Bundayda jónsiz jalına bergennen, izin kútken abzal (M.Nızanov).
Ol sóylep bolǵansha bólmey tıńlap Murat shayıq jáne izin kútti (T.Qayıpbergenov).
Qushaq ashıp kútiw — jıllı júzlilik, húrmet kórsetiw, asıǵıslı kútiw.
Qorǵanǵa bir shaqırım jerden eliniń Murat shayıq basshılıǵındaǵı biylerin Maman qushaq ashıp kútip aldı (T.Qayıpbergenov).
Mádet kútiw — járdemge úmit etiw, dáme etiw.
Endi hálden tayıp, jigeri qaynap, Teńiz táńirisinen mádet kútkendey (I.YUsupov).
Náwbet kútiw — gezeklesiw, retlesiw.
Eki boyı náwbet kútken, Sıǵasqan kóp qayıq edi (K.Sultanov).
Lekin, meniń ilhamım sizin náubetińizdi kútip turmaydı-dá! (M.Nızanov).
Nátiyje kútiw — aqırın, sońın baqlaw, kútiw.
Óz kewlinen shıǵatuǵın nátiyje kútip, júdá biyǵamlıqta kesesin asıqpay úplep, chay iship otır (T.Qayıpbergenov).
Sarsılıp kútiw — uzaq waqıt kútiw.
... Dúyshen turıptı, sarsılıp kútkenim meniń.
— Awa, sonıń dál ózi! Ne bolǵanımdı bilmey qalıppan ... (SH.Aytmatov).
Úmit kútiw — úmitlendiriw, isendiriw.
Úlken úmit kúttire kelgenlerdin biri I.YUsupov dáslepki gúrrińlerin usı jılları jazdı (G.Esemuratov).
— Biz sizden úlken úmit kútip edik, nege úndemeysiz? (M.Nızanov).
Tik turıp kútiw — shın kewli menen kútiw, húrmetlew, izzetlew, sıylaw.
— Xosh kelipsiz, Abdusayd arab biy, — dedi qonaqlardı tik turıp kútip alǵan Qulshı biy (K.Kárimov).
Payıt kútiw — waqıtnıń keliwin baqlaw, kútiw.
Bir ájayıp payıttı kútip turǵanday, Ziyrek parasatlı bir gózzal kewil ... (I.YUsupov).
Gezek kútiw — náubetlesiw, gezeklesiw.
O fińerden keyin men qosıq aytıwǵa gezek kútip otırdım, — dedi SHamil («Jetkinshek» g.).
Íntıǵıp kútiw — asıǵıp, taqatsızlanıp kútiw.
Adam qızıq nárseni ıntıǵıp kútedi-ǵo, lekin bunıń aytatuǵın qızıǵı qáweterli (M.Nızanov).
Kútip alıw — a) aldına shıǵıw, húrmetlew.
Házir awılǵa keliwden aldınan shıǵıp, kútip al (J.Aymurzaev).
Bul saparı onı Murat shayıqtıń úlken ulı Xelwet kútip aldı (T.Qayıpbergenov).
b) qarsı alıw, qarsılasıw.
Quwǵan jawdı kútip alıp, Qayta sawash kurdı taǵı (I.YUsupov).
v) bayramdı, sáneni, belgili merekeni qarsı aldıw kútiw.
Aradan úsh ay ótti.
Jańa jıldı jalǵız kútip aldım (M.Nızanov).
Kúte baslaw — a) tárbiyalay baslaw, tárbiyalawǵa kirisiw.
Orıngúl sıyırdı jaqsılap kúte basladı (J.Seytnazarov).
b) asıǵa baslaw, shıdamsızlana baslaw.
Kelgen kópshilik jıynalıstıń tezirek baslanıwın asıǵıslıq penen kúte basladı (J.Seytnazarov).
Kúte-kúte — irkiliw, qalıw, bir neshe waqıt kútiw.
Bayǵus kúte-kúte sharshaǵandı-da.
— Aǵa, berman burıl.
Kúttiń be uzaq? (I.YUsupov).
Kútiw zalı — aeroport, vokzal basqa da úlken mákemelerde transportlardı, adamlardı kútip otırıw ornı, xana, bólme.
Kútiw zalında adam kóp edi.
Hesh bir bos orınlıq joq (M.Nızanov).
Kútpegen jerden — oylamaǵanda, birden, ayaq astınan, tosattan.
Kútpegen jerden bir adam shıǵa ketti, ... (qq.x.e.).
Kútken jerden shıǵıw — oydaǵıday bolıw, oylaǵan jerden shıǵıw.
Altın gúzdiń gózzallıǵınan salıkeshlerdiń jıl dawamındaǵı islegen ájayıp miynetleri kútken jerden shıqtı, ... (J.Qorazaliev).
Kútip otırıw — irkile otırıw, qaraǵıshlaw.
Bul onıń xayalınıń sesti edi.
Demek, ol túni menen uyqılamay, bunı kútip otırǵan eken-dá (A.Sultanov).
Kúte turıw — azmaz gidiriw, egleniw, irkiliw.
Usı kárada azmaz kúte turıń (T.Qayıpbergenov).
Kútip turıw — azmaz toqtap turıw, irkilip turıw, ketip qalmaw.
Kútip turmız.
Saat altıǵa on minut qaldı.
Qızlar birinen keyin biri shıǵa basladı (M.Nızanov).
Qalanıń ústine shıǵıp, Kútip turdı Ernazar biy ... (Berdaq).
Kútip uslaw — taza uslaw, qádirlew, góne etpew.
Oqıw kurallarıńızdı kútip uslawıńız kerek, — dedi muǵallim oqıwshılarǵa («Jetkinshek» g.).