I предлог 1. с вин. п. (на вопрос «куда»?) арғы жағына, артына, сыртына, арғы тәрепине, арғы бетине;
за ограду дийўалдың арғы жағына;
выкинуть за борт борттың сыртына таслаў;
выбросить за окно терезениң сыртына ылақтырып жибериў;
уехать за город қаладан сыртқа шығыў;
за предёлы сыртына, артына, тысқарысына;
2. с твор. п. (на вопрос «где»?) артында, аржағында, арғы жағында, сыртында, арғы тәрепинде, тасасында;
за домом үйдиң артында;
за рекой дәрьяның аржағында;
жить за городом қаланың сыртында турыў;
за воротами дәрўазаның сыртында;
3. с вин. и твор. п. (возле, около) қасында, жанында, дөгерегинде;
сесть за стол столдың қасында отырыў;
сидеть за столом столдың дөгерегинде отырыў;
сесть за пианино пианиноның қасында отырыў;
стоять за станком станоктың жанында турыў;
4. с твор. п. (во время чего-л.) =да, =де, =та, =те, ўақтында, үстинде;
за работой жумыс үстинде;
за игрой ойын ўақтында;
за уроками сабақ үстинде;
за обедом аўқатланыў ўақтында;
5. с вин. п. (приступить к чему-л.) =ға, =ғе, =қа, =ке;
взяться за работу иске кирисиў, жумысқа кирисиў;
приняться за учение оқыўға кирисиў;
6. с вин. п. (в течение какого-л. срока, в продолжение) ишинде, арасында, =да, =де, =та, =те;
сделать работу за час исти бир саат ишинде ислеў;
выполнение плана за неделю бир хәпте ишинде планның орынланыўы;
за этот год усы жылда;
заработок за один месяц бир айда алған мийнет ҳақы;
за один раз бир ретте, бир мәртебе;
7. с вин. п. (позднее, больше, сверх) =дан, =ден асқан, артық, аслам, аўған;
уже за полночь түн жарпынан асып кетти;
ей далеко за сорок оның жасы әлле қашан қырықтан асқан;
8. с вин. п. (раньше на какое-л. время) алда, шекем, шелли, бурын, илгери, алдында, қалғанда;
за час до урока сабақтан бир саат бурын;
за час до отхода поезда поезд жүриўге бир саат қалғанда;
за два дня до праздников майрамнан еки күн бурын;
9. с твор. п. (вслед, чередуясь, позади) изинен, артынан, соңынан, кейининен;
один за другим бири-бириниң изинен;
идите за мной мениң изимнен ериңиз;
ребёнок бежит за матерью бала анасының артынан жуўырып баратыр;
читать книгу за книгой китапты бириниң соңынан бирин оқыў;
день за днём күн артынан күн;
шаг за шагом изли изинен;
10. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) ушын;
борьба за мир парахатшылық ушын гүрес;
1<b>1. </б>с вин.и твор. п. (при обозначении цели) =ға,=ге, =қа, =ке, ушын;
сражаться за родину ўатан ушын гүресиў;
голосовать за предложение усыныс ушын даўыс бериў;
пойти за водой суўға барыў;
послать за врачом врач әкелиўге жибериў;
поехать за товаром товар алыўға барыў;
12. с вин. и твор. п. (по причине, вследствие) себепли, ушын;
уважать за храбрость батырлығы ушын ҳүрметлеў;
ценить за ум ақылы ушын қәдирлеў;
за недостатком времени ўақты аз болған себепли;
за истечением срока мүддети питкенликтен;
за отсутствием улик дәлил болмағанлықтан;
13. с вин. п. (вместо кого-л., в качестве кого-л.) ушын, орнында;
работать за отца әкеси ушын жумыс ислеў;
он работает за мастера ол мастердиң орнында ислеп тур;
14. с твор. п. (в значении предлога «с») менен, бенен, пенен, =лы. =ли;
письмо за подписью директора директордың қолы менен хат;
дело за номером пять бесинши номерли ис;
15. с вин. п. (при обозначении расстояния) узақта, узақлықта, алыста, алыслықта;
находиться за двадцать километров от города қаладан жигирма километр узақта болыў;
за три километра от деревни аўылдан үш километр узақлықта;
16. с вин. и твор. п. (при указании направленности действия) =а, =е, =ды, =ди, =ты, =ти, =ны, =ни, ушын;
ухаживать за больным аўырыўды қараў;
смотреть за коровой сыйырды бақлап турыў;
смотреть за детьми балаларды бағыў;
беспокоиться за детей балалар ушын тынышсызланыў;
следить за мыслью ой-пикирди бақлаў;
наблюдать за игрой ойынға қарап турыў;
17. с вин. п. (при указании на лицо или предмет, к которому прикасаются) =дап, =ден, =тан, =тен, =нан, =нен;
вести за руку қолынан жетелеў;
дёрнуть дверь за ручку есиктиң тутқасынан тартып жибериў;
держаться за перила басқыштың қоршаўынан услаў;
18. с вин. п. (при обозначении цены, платы) =ға, =ге, =қа, =ке;
за деньги ақшаға;
купить за один рубль бир сомға сатып алыў;
19. с твор. п. (при обозначении лица, предмета, от которого зависит наступление какого-л. действия) =дан, =ден, =тан, =тен, байланыслы, =дики, =ники;
очередь за вами нәўбет сизики;
дело за немногим аз қалды, шамаласты;
20. с твор. п. (при обозначении лица, которое должно уплатить, сделать что-л.) =да, =де, =та, =те;
за вами дксять рублкй сизде он манат аласы бар;
запишите за мной маған жазып қойың;
за тобой ещё две книги сенде еле еки китап бар;
21. с вин. п. (при обозначении лица, предмета, по отношению к которому возникает какое-л. чувство) ушын, сонлықтан, сол себепли;
мне стыдно за него оның ушын маған уят;
я рад за вас мен сизге қуўанышлыман;
мне больно за неё мен оның ушын қыйналаман;
22. с твор. п. (при обозначении лица, обладающего каким-л. свойством) =да, =де, =та, =те;
за ним водится эта дурная привычка онда усындай оңбаған әдет бар;
* выйти замуж за кого-л. биреўге ерге тийиў;
быть замужем за кем-л. биреўдиң ҳаялы болыў;
за счёт кого-либо биреўдиң есабынан;
за исключением басқасы, басқа;
за и против тәрепдар ҳәм қарсы;
ни за что 1) (никогда) ҳеш қашан, ҳеш ўақытта;
2) (напрасно) айыпсыз, хеш себепсиз.
II приставка 1. төмендеги мәнидеги фейиллерди жасайды: 1) ҳәрекеттиң басланыўы, мыс.: зааплодировать қол шаппатлай баслаў;
2) ҳәрекеттиң соңғы нәтийжесин, мыс.: заасфальтировать асфальтлап болыў;
завоевать басып алыў, урысып алыў;
3) («ся» жанапайы менен ямаса онысыз) ҳәрекеттиң әдеттеги шегинен асқанын көрсетеди, мыс.: закормить тамақты артық жегизиў;
засидеться отырып қалыў;
2. бир нәрсениң аржағында, артында, сыртында деген мәнидеги атлық ҳәм келбетликлерди жасайды, мыс. задворки ҳәўлиниң сырты, үйдиң арты;
загородный қаланың сыртындағы.