I предлог 1. с вин. п. (на вопрос «куда»?) arǵı jaǵına, artına, sırtına, arǵı tárepine, arǵı betine;
за ограду diywaldıń arǵı jaǵına;
выкинуть за борт borttıń sırtına taslaw;
выбросить за окно terezeniń sırtına ılaqtırıp jiberiw;
уехать за город qaladan sırtqa shıǵıw;
за предёлы sırtına, artına, tısqarısına;
2. с твор. п. (на вопрос «где»?) artında, arjaǵında, arǵı jaǵında, sırtında, arǵı tárepinde, tasasında;
за домом úydiń artında;
за рекой dáryanıń arjaǵında;
жить за городом qalanıń sırtında turıw;
за воротами dárwazanıń sırtında;
3. с вин. и твор. п. (возле, около) qasında, janında, dógereginde;
сесть за стол stoldıń qasında otırıw;
сидеть за столом stoldıń dógereginde otırıw;
сесть за пианино pianinonıń qasında otırıw;
стоять за станком stanoktıń janında turıw;
4. с твор. п. (во время чего-л.) =da, =de, =ta, =te, waqtında, ústinde;
за работой jumıs ústinde;
за игрой oyın waqtında;
за уроками sabaq ústinde;
за обедом awqatlanıw waqtında;
5. с вин. п. (приступить к чему-л.) =ǵa, =ǵe, =qa, =ke;
взяться за работу iske kirisiw, jumısqa kirisiw;
приняться за учение oqıwǵa kirisiw;
6. с вин. п. (в течение какого-л. срока, в продолжение) ishinde, arasında, =da, =de, =ta, =te;
сделать работу за час isti bir saat ishinde islew;
выполнение плана за неделю bir xápte ishinde plannıń orınlanıwı;
за этот год usı jılda;
заработок за один месяц bir ayda alǵan miynet haqı;
за один раз bir rette, bir mártebe;
7. с вин. п. (позднее, больше, сверх) =dan, =den asqan, artıq, aslam, awǵan;
уже за полночь tún jarpınan asıp ketti;
ей далеко за сорок onıń jası álle qashan qırıqtan asqan;
8. с вин. п. (раньше на какое-л. время) alda, shekem, shelli, burın, ilgeri, aldında, qalǵanda;
за час до урока sabaqtan bir saat burın;
за час до отхода поезда poezd júriwge bir saat qalǵanda;
за два дня до праздников mayramnan eki kún burın;
9. с твор. п. (вслед, чередуясь, позади) izinen, artınan, sońınan, keyininen;
один за другим biri-biriniń izinen;
идите за мной meniń izimnen erińiz;
ребёнок бежит за матерью bala anasınıń artınan juwırıp baratır;
читать книгу за книгой kitaptı biriniń sońınan birin oqıw;
день за днём kún artınan kún;
шаг за шагом izli izinen;
10. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) ushın;
борьба за мир paraxatshılıq ushın gúres;
1<b>1. </b>с вин.и твор. п. (при обозначении цели) =ǵa,=ge, =qa, =ke, ushın;
сражаться за родину watan ushın gúresiw;
голосовать за предложение usınıs ushın dawıs beriw;
пойти за водой suwǵa barıw;
послать за врачом vrach ákeliwge jiberiw;
поехать за товаром tovar alıwǵa barıw;
12. с вин. и твор. п. (по причине, вследствие) sebepli, ushın;
уважать за храбрость batırlıǵı ushın húrmetlew;
ценить за ум aqılı ushın qádirlew;
за недостатком времени waqtı az bolǵan sebepli;
за истечением срока múddeti pitkenlikten;
за отсутствием улик dálil bolmaǵanlıqtan;
13. с вин. п. (вместо кого-л., в качестве кого-л.) ushın, ornında;
работать за отца ákesi ushın jumıs islew;
он работает за мастера ol masterdiń ornında islep tur;
14. с твор. п. (в значении предлога «с») menen, benen, penen, =lı. =li;
письмо за подписью директора direktordıń qolı menen xat;
дело за номером пять besinshi nomerli is;
15. с вин. п. (при обозначении расстояния) uzaqta, uzaqlıqta, alısta, alıslıqta;
находиться за двадцать километров от города qaladan jigirma kilometr uzaqta bolıw;
за три километра от деревни awıldan úsh kilometr uzaqlıqta;
16. с вин. и твор. п. (при указании направленности действия) =a, =e, =dı, =di, =tı, =ti, =nı, =ni, ushın;
ухаживать за больным awırıwdı qaraw;
смотреть за коровой sıyırdı baqlap turıw;
смотреть за детьми balalardı baǵıw;
беспокоиться за детей balalar ushın tınıshsızlanıw;
следить за мыслью oy-pikirdi baqlaw;
наблюдать за игрой oyınǵa qarap turıw;
17. с вин. п. (при указании на лицо или предмет, к которому прикасаются) =dap, =den, =tan, =ten, =nan, =nen;
вести за руку qolınan jetelew;
дёрнуть дверь за ручку esiktiń tutqasınan tartıp jiberiw;
держаться за перила basqıshtıń qorshawınan uslaw;
18. с вин. п. (при обозначении цены, платы) =ǵa, =ge, =qa, =ke;
за деньги aqshaǵa;
купить за один рубль bir somǵa satıp alıw;
19. с твор. п. (при обозначении лица, предмета, от которого зависит наступление какого-л. действия) =dan, =den, =tan, =ten, baylanıslı, =diki, =niki;
очередь за вами náwbet siziki;
дело за немногим az qaldı, shamalastı;
20. с твор. п. (при обозначении лица, которое должно уплатить, сделать что-л.) =da, =de, =ta, =te;
за вами дксять рублкй sizde on manat alası bar;
запишите за мной maǵan jazıp qoyıń;
за тобой ещё две книги sende ele eki kitap bar;
21. с вин. п. (при обозначении лица, предмета, по отношению к которому возникает какое-л. чувство) ushın, sonlıqtan, sol sebepli;
мне стыдно за него onıń ushın maǵan uyat;
я рад за вас men sizge quwanıshlıman;
мне больно за неё men onıń ushın qıynalaman;
22. с твор. п. (при обозначении лица, обладающего каким-л. свойством) =da, =de, =ta, =te;
за ним водится эта дурная привычка onda usınday ońbaǵan ádet bar;
* выйти замуж за кого-л. биреўге erge tiyiw;
быть замужем за кем-л. биреўдиң hayalı bolıw;
за счёт кого-либо birewdiń esabınan;
за исключением basqası, basqa;
за и против tárepdar hám qarsı;
ни за что 1) (никогда) hesh qashan, hesh waqıtta;
2) (напрасно) ayıpsız, xesh sebepsiz.
II приставка 1. төмендеги мәнидеги фейиллерди жасайды: 1) ҳәрекеттиң басланыўы, мыс.: зааплодировать qol shappatlay baslaw;
2) ҳәрекеттиң соңғы нәтийжесин, мыс.: заасфальтировать asfaltlap bolıw;
завоевать basıp alıw, urısıp alıw;
3) («ся» жанапайы менен ямаса онысыз) ҳәрекеттиң әдеттеги шегинен асқанын көрсетеди, мыс.: закормить tamaqtı artıq jegiziw;
засидеться otırıp qalıw;
2. бир нәрсениң аржағында, артында, сыртында деген мәнидеги атлық ҳәм келбетликлерди жасайды, мыс. задворки háwliniń sırtı, úydiń artı;
загородный qalanıń sırtındaǵı.