I предлог 1. с дат. п. (на поверхности, вдоль) menen, penen, benen;
=ǵa, =ge, =qa, =ke;
=dan, =den, =tan, =ten, =nan, =nen;
идти по дороге jol menen júriw;
спускаться по лестнице basqısh penen túsiw;
лазить по горам tawlarǵa shıǵıw;
хлопнуть по плечу iyninen qaǵıw;
2. с дат. п. (в направлении) qaray, menen, quwıp;
плыть по течению ıqqa qaray júziw;
идти по следу зайца qoyannıń izin quwıp barıw;
3. с дат. п. (в кого-л., во что-л., по кому-чему-л.) qarap, qaray;
=dı, =di, =tı, =ti;
стрелять по противнику dushpanǵa qaray oq atıw;
удар по мячу toptı urıw;
4. с дат. п. (в пределах чего-л.) =ǵa, =ge, =qa, =ke, =na, =ne;
boyınsha;
радостная весть пронеслась по всему селу quwanıshlı xabar awıldıń barlıǵına jayıldı;
приказ по армии armiya boyınsha buyrıq;
5. с дат. п. (согласно чему-л., в соответствии с чем-л.) boyınsha;
=sha, =she;
работать по плану plan boyınsha islew;
по моему мнению meniń pikirimshe, meniń oyımsha;
6. с дат. п. (на основании чего-л.) jaǵınan;
=nan, =nen;
старший по возрасту jas jaǵınan úlken;
узнать по голосу dawısınan tanıw;
7. с дат. п. (вследствие чего-л.) sebepli;
=lıqtan, =likten, =lısıp, =lesip;
по болезни awırǵanı sebepli, awırǵanlıqtan;
по ошибке qátelesip, aljasıp;
8. с дат. п. (при обозначении времени) =da, =de, =ta, =te, =latıp, =letip;
гулять по утрам hár kúni azanda dem alıp júriw;
заниматься по ночам túnletip jumıs islew, túnde jumıs islew;
9. с дат. п. (в области, в сфере) boyınsha, jaǵınan;
товарищ по работе jumıs jaǵınan joldas;
он специалист по физике ol fizika boyınsha qánige;
<i>чем</i>пион по шахматам shaxmat boyınsha чемpion;
10. с дат. п. (по кому-чему-л.) =dı, =di, =tı, =ti;
=sın, =sin, =ın, =in;
скучать по детям balaların saǵınıw;
тоска по дому úyin saǵınıw;
11. с дат. и вин. п. (при обозначении количества) =dan, =den, =tan, =ten, =nan, =nen;
pо одному bir-birden;
по три úsh-úshten;
дать детям по яблоку balalarǵa bir-bir almadan beriw;
12. с дат. п. (посредством) arqalı, menen;
отправить по почте pochta menen jiberiw;
сообщить по радио radio arqalı xabarlaw;
13. с вин. п. (вплоть до) deyin, shekem;
войти в воду по пояс belbuwarǵa deyin suwǵa kiriw;
14. с вин. п., уст. (за чем-л.) =ǵa, =ge, =qa, =ke;
идти по воду suwǵa barıw;
15. с предл. п. (после кого-чего-л.) nan, =nen, soń, keyin;
по истечении срока múddeti pitkennen soń;
по окончании работы jumıs pitkennen keyin;
16. с дат. п. (для чего-л.) boyınsha;
кружок по изучению русс<i>кого</i> языка rus tilin úyreniw boyınsha krujok;
* по весне báhárge qaray;
я к вам по делу men sizge isim túsip keldim;
жениться по любви súyip úyleniw, qálep úyleniw;
по доброй воле óz erkinshe;
это ему не по вкусу bunı ol xosh kórmeydi;
по зову родины watannıń shaqırıǵı boyınsha;
по мере того, как... qaray;
по выбору saylap;
всё не по нём hámmesi oǵan jaqpaydı;
по коням! воен. atlanıń!;
родственники по отцу ákesi tárepiniń tuwısqanları;
ему было не по себе ol úlken ashıw ústinde edi.
II приставка 1. фейиллерди жасағанда қолланылады ҳәм төмендеги мәнилерди билдиреди: 1) қандай да бир сапаға ийе болғанын, мыс.: подешеветь arzanıw;
покраснеть qızarıw;
2) ҳәрекеттиң ақырына дейин болғанын, мыс.: посеять egiw;
3) ҳәрекеттиң бир рет болғанын, мыс.: попросить bir ret soraw;
4) ҳәрекеттиң бир қанша ўақыттың ишинде болғанын, мыс.: поговорить áńgimelesiw;
пописать jazıńqıraw;
5) ҳәрекеттиң басланыўын, мыс.: побежать juwırıp ketiw;
6) ҳәрекеттиң көп объектлерге таралыўын, мыс.: попрятать jasırıw;
2. келбетлик жасағанда төмендеги мәнилерди билдиреди: 1) бир ўақыядан соңғы ўақытты, мыс.: пореформенный reformadan sońǵı;
2) затқа қатнасын, мыс.: помесячный ayma-ay;
3. келбетликтиң ҳәм рәўиштиң салыстырмалы дәрежесин жасағанда сапасын, көлемин, жасын ҳәм т. б. көрсетеди, мыс.: получше jaqsıraq;
помоложе jasıraq.